Farta Af-Soomaaliga: far Carabi, Far Cismaaniya, Far Boorama, Far Kaddare iyo far Laatiin

Shan hab oo hal luqad loogu qoray

Af-Soomaaliga waxaa lagu qoray dhowr far, doorashada dhexdoodana waa lagu dooday inta badan qarnigii 20aad. Aqoonyahanka luqadaha ee magaalada Turin, Mauro Tosco, ayaa qoraalkiisa 2010 ee "Somali writings" ku soo bandhigay taariikhda kooban ee ugu dhammaystiran (Tosco 2010).

Farta Carabiga

Carabiga waa la yiqiinay lana qaddarin jiray dhammaan dhulalka Soomaalida, inta badan qoraalladii Soomaalida ee ka horreeyay qarnigii 20aadna waxay ku qornaayeen luqadda Carabiga lafteeda (Tosco 2010). Tosco ma helin wax caddayn ah oo muujinaya in Af-Soomaaliga si joogto ah loogu qoray xarfaha Carabiga ka hor Sheekh Aweys oo Baraawe ah, dhammaadkii qarnigii 19aad. Soo jeedin dambe waxaa keenay Sheekh Maxamed Cabdi Makaahiil, oo 1935 ilaa 1936 Bombay (Mumbai) ku daabacay buug ku saabsan warqadaha Af-Soomaaliga ee far Carabi lagu qoro, iyo Muuse Xaaji Ismaaciil Galaal sannadkii 1954. Eeg Far Wadaad.

Faraha ay Soomaalidu hindiseen

Far Cismaaniya (Osmanya) waxaa sameeyay intii u dhexeysay 1920 iyo 1922 Cismaan Yuusuf Keenadiid (Osman Yusuf Kenadid) oo ka mid ahaa qoyskii xukumayay Hobyo. Leegada Dhallinyarada Soomaaliyeed (SYL) waxay ku taageertay dastuurkeeda, waxayna barin jirtay laga bilaabo 1945 (Tosco 2010).

Far Boorama ama Far Gadabuursi waxaa qiyaastii 1933 sameeyay Sheekh Cabdiraxmaan Sheekh Nuur, qaaddigii Boorama, waxaana isticmaali jiray koox yar oo ku xeernayd (Tosco 2010, oo soo xiganaya Lewis 1958).

Far Kaddare waxaa 1952 sameeyay Sheekh Xuseen Axmed Kaddare. Warbixin UNESCO oo 1966 ay qoreen B. W. Andrzejewski, Stefan Strelcyn iyo Joseph Tubiana ayaa xustay inay "ka faafitaan yar tahay Far Cismaaniya, taariikhdeeduna ay ka sii gaaban tahay" (Tosco 2010). Tosco wuxuu xusay inay shaqal kasta calaamad gooni ah u lahayd, taas oo ay kaga duwanayd Far Cismaaniya iyo Far Boorama, iyo inay lahayd qaab isku xiran oo gacanta lagu qoro. David Laitin wuxuu sheegay in guddiyada farsamadu ay u qiimeeyeen hab aad u sax ah oo Af-Soomaaliga lagu qoro (Laitin, Politics, Language, and Thought, 1977, b. 87). Lama yaqaan buug lagu qoray Far Kaddare (Kaddare script, Wikipedia, oo soo xiganaysa Tosco 2010).

Siddeed iyo toban soo jeedin iyo hal go'aan

Gobannimada kadib wax yar waxaa la dhisay Guddiga Af-Soomaaliga, oo uu madax ka ahaa Muuse Galaal (Somali alphabets, Wikipedia); Tosco wuxuu guddiga u qoray 1961. Aqoonyahanka Jarmalka ah Thomas Labahn wuxuu tiriyay 18 hab-qoraal oo guddiga la horkeenay, kuwo Carabi ku salaysan, kuwo Laatiin ku salaysan iyo kuwo ay Soomaali hindiseen; 11 ka mid ah waxay ahaayeen kuwo Soomaali hindiseen (Tosco 2010, oo soo xiganaya Labahn 1982, b. 137). Tosco wuxuu xusay in 11-kaas saddex keliya maanta la yaqaan. Sannadkii 1966 guddiga UNESCO wuxuu ku taliyay far Laatiin (Tosco 2010).

Dowladdii militariga ee xukunka qabsatay 21 Oktoobar 1969 waxay 21 Oktoobar 1972 ku dhawaaqday farta Laatiinka, waxayna dhaqan gashay 1 Janaayo 1973 (Tosco 2010). Khudbadda uu soo xigtay Labahn, Maxamed Siyaad Barre (Mohamed Siad Barre) wuxuu ku yiri far Laatiin oo wax laga beddelay ayaa loo doortay "sababo dhaqaale iyo sahlanaan dartood". Adeegsiga xarfaha x iyo c ee labada cod ee cunaha kuma jirin soo jeedintii UNESCO ee 1966 (Tosco 2010). Sheekada go'aanka iyo ololihii akhris-qoraalka waxay ku qoran tahay Sidii Af-Soomaaliga loo qoray.

Farta Laatiinka maanta

Farta Laatiinka ee Af-Soomaaliga waxay isticmaashaa dhammaan xarfaha Ingiriisiga marka laga reebo p, v iyo z, waxayna leedahay saddex xaraf oo labalaaban, dh, kh iyo sh, iyo hakad sare (') oo loogu talagalay joogsiga cunaha. Codka (tone) lama qoro (Somali alphabets, Wikipedia).

Akhri wax dheeraad ah

• Shire Jaamac Axmed (Shire Jama Ahmed)
• Af-Soomaaliga
• Lahjadaha Af-Soomaaliga