Far Cismaaniya (Far Soomaali): xarfaha Af-Soomaaliga ee Cismaan Yuusuf Keenadiid

Yaa sameeyay, goormaa?

Far Cismaaniya (Osmanya) waxaa hindisay hal nin, Cismaan Yuusuf Keenadiid, sannadihii 1920 ilaa 1922 (Tosco 2010, Somali writings). Tosco, isagoo raacaya qoraaga Talyaaniga ah Maino, wuxuu dhalashadiisa dhigay Hobyo, qiyaastii bilowgii qarnigii 20aad; bogga Calankii ee Cismaan Yuusuf Keenadiid (Osman Yusuf Kenadid) wuxuu ilo kale ka soo xigtay 1889. Wuxuu ahaa walaalka ka yar Suldaan Cali Yuusuf oo Hobyo ahaa, Carabiga wuxuu ku bartay Hobyo iyo Muqdisho (Mogadishu), warqadaha qoyskiisa ayuu Carabi ku qori jiray, wuxuuna yiqiinay xoogaa Talyaani ah. Tosco wuxuu adkeeyay inuusan aqoon farta Itoobiya (Ge'ez) iyo inaysan door ku lahayn xarfaha.

Sarkaalka Talyaaniga ah Marcello Orano, oo Hobyo loo soo diray, ayaa u qaatay macallinkiisa Af-Soomaaliga, Enrico Cerulli-na wuxuu 1932 daabacay qoraalkii ugu horreeyay ee ku saabsan farta, isagoo ka faa'iidaysanaya agab uu siiyay Yaasiin, oo Tosco meel ku sheegay inuu Cismaan wiil walaalkiis ahaa, meel kalena inuu wiilkiisa ahaa (Tosco 2010). Calankii waxay bog u leedahay Yaasiin Cismaan Keenadiid (Yasin Osman Kenadid).

Sidee ay u shaqeysaa?

Far Cismaaniya waxaa loo qoraa bidix ilaa midig. Qaabkeeda koray waxay leedahay 22 calaamadood oo shibbane iyo 8 calaamadood oo shaqal ah, shibbane kasta oo Af-Soomaaliga Waqooyiga ahna calaamad ayuu leeyahay (Tosco 2010). Codka (tone) lama qoro, sida farta Laatiinka ee maanta. Kala horreynta xarfuhu waxay raacdaa alifbeetada Carabiga inta suurtagal ah.

Far Cismaaniyadii hore waxay shaqallada dhaadheer ku qori jirtay laba calaamadood, sida Carabiga: aa waxay ahayd a iyo joogsiga cunaha (hamsa), ii iyo uu-na y iyo w. Markii dambe saddex calaamadood oo cusub ayaa loo sameeyay aa, ee iyo oo, calaamaddii joogsiga cunaha waa laga tagay, qorayaashuna waxay bilaabeen inay xarfo dhaadheer u isticmaalaan xarfo waaweyn, calaamadaha joogsiga ee Galbeedka iyo xarfo qaar oo isku xiran (Tosco 2010).

Far Cismaaniya waxay kala dhigtaa qaybaha erayga. Qodobka (article) waxaa laga gooni qoraa magaca: hooyada waxaa loo qoraa hooyo da, hashana hal sha (Tosco 2010, oo soo xiganaya Moreno 1955). Waxay leedahay tirooyin u gaar ah oo 0 ilaa 9 ah; calaamadaha 7 iyo 8 way isu muraayad yihiin, sida tirooyinka Carabiga.

Sannadihii Leegada

Ururka Dhallinyarada Soomaaliyeed (Somali Youth Club), oo Muqdisho lagu aasaasay 15 Maajo 1943, wuxuu 1945 noqday Leegada Dhallinyarada Soomaaliyeed (SYL). Qodobka 5(d) ee dastuurkeeda wuxuu taageeray in Af-Soomaaligu noqdo luqadda qaranka ee mustaqbalka, Far Cismaaniyana ay noqoto farteeda. Leegadu waxay 1945 Yaasiin ku martiqaaday inuu wax ka dhigo Muqdisho, waxayna dugsiyo ka furtay magaalooyin kale iyo dibadda, Addis Ababa, Kenya, Zanzibar iyo Yaman (Tosco 2010, oo soo xiganaya Maino 1951 iyo Ricci 1959). Dad badan oo baranayay waxay ahaayeen dhallinyaro, inta badanna dumar. Xilligaas ayaa farta loo bilaabay in loogu yeero far Soomaali.

Qiyaastii toban sano kadib Leegadu Far Cismaaniya way ka saartay dastuurkeeda. Ururka Afka iyo Suugaanta Soomaaliyeed (Somali Language and Literature Society), oo Yaasiin iyo kuwo kale aasaaseen 5 Oktoobar 1949, ayaa hawsha sii waday, laga bilaabo 1957-na wuxuu daabici jiray Sahan, joornaal saddex bog ah oo Far Cismaaniya ku qornaa oo uu tifaftire ka ahaa Xirsi Magan (Tosco 2010). Xitaa 1971 Ururku wuxuu Far Cismaaniya ku daabacay buug barasho oo 72 bog ah, Afkeenna iyo fartiisa (Afkeenna iyo fartiisa, 1971, PDF).

Maxaa loo dooran waayay?

Farta Laatiinka waxaa rasmi laga dhigay Oktoobar 1972. Tosco wuxuu sababta koowaad ee Far Cismaaniya looga guuray u tiriyay kharashka xarfo daabacaad oo cusub, wuxuuna ku daray in dad badani u arkayeen inay ku xiran tahay hal beel (Tosco 2010). Cerulli wuxuu 1932 ku tilmaamay isku day Majeerteen oo xarfo samaysan. Maxamed Diiriye Cabdullaahi (Mohamed Diriye Abdullahi) wuxuu sidoo kale xusay diidmadii loo qabay in Af-Soomaaligu Carabiga beddelo, iyo diidmadii loo qabay far kasta oo gudaha laga hindisay (Culture and Customs of Somalia, 2001, b. 73).

Far Cismaaniya maanta

Naqshadeeyaha xarfaha Michael Everson wuxuu buuggii barashada ee 1971 u adeegsaday inuu soo jeediyo in Far Cismaaniya lagu daro habka caalamiga ah ee lambarrada xarfaha (Unicode). Waxaa lagu daray Unicode 4.0 bishii Abriil 2003, qaybta U+10480 ilaa U+104AF (Jaantuska Unicode, Osmanya; Tosco 2010). Tosco wuxuu 2010 qoray in xiisaha Far Cismaaniya uu sii socdo, gaar ahaan dhallinyarada Soomaaliyeed ee qurbajoogta ah.