Af-Garre: laga bilaabo Qoryooley ilaa Mandheera

Meesha lagaga hadlo

Af-Garre waxaa ku hadla beesha Garre ee koonfurta Soomaaliya, Itoobiya iyo waqooyiga Kenya. Aqoonyahanka afafka ee Talyaaniga ah Marcello Lamberti, oo 1981 sahan ku sameeyay hadalka koonfurta Soomaaliya, wuxuu ka diiwaangeliyay degmooyinka Baydhabo, Diinsoor, Buurhakaba (Bur Hakaba) iyo Qoryooley (Landinfo 2011, b. 15). Wuxuu tusaalooyin ka qaaday Buurhakaba, Baydhabo, Yaaq Baraawe, Kanaana iyo Qoryooley (Landinfo 2011, b. 4). Qaamuuska Taariikheed ee Soomaaliya (Historical Dictionary of Somalia) ee Maxamed Xaaji Mukhtaar (Mohamed Haji Mukhtar) wuxuu sheegay in Garre ay si fudud u fahmaan dadka Digil ku hadla, kuna dhow yahay Af-Maay iyo Af-Boon (Garre language, Wikipedia, oo soo xiganaysa Mukhtar 2003, b. 28).

Aqoonyahanka afafka Mauro Tosco, oo 1989 sharxay nooca Tuuf ee Shabeellaha Hoose, wuxuu kala saaraa Garre Kofar (Qoryooley) iyo Garre Libin (Garreda galbeed ee Itoobiya iyo Kenya) (Garre language, Wikipedia, oo soo xiganaysa Tosco 1989). Garreda Mandheera iyo agagaarka Doolow ee Jubbada sare waxay inta badan ku hadlaan lahjad Oromada Boorana ah, sida uu I. M. Lewis xusay 1955 (Garre language, Wikipedia, oo soo xiganaysa Lewis 1955, b. 27). Lamberti wuxuu sidoo kale "Af-Garre" ka diiwaangeliyay kooxaha Oromada ku hadla ee Gedo iyo Jubbada Hoose (Landinfo 2011, b. 9).

Imisa qof ayaa ku hadla

Wikipedia, oo soo xiganaysa Ethnologue, waxay sheegtay ilaa 50,000 oo qof oo ku hadla Soomaaliya 1992, 57,500 sannadkii 2006 iyo 86,000 sannadkii 2020 (Garre language, Wikipedia). Isla ishaas waxay dhammaan dadka ku hadla ee Kenya iyo Soomaaliya ku qiyaastay 685,600 sannadkii 2019, tiradaas oo ay ku jiraan Garreda Kenya ee ku hadla nooc Oromo ah.

Laamaha

Dadka ku hadla laftoodu waxay magacaabaan laba qaab, Tuuf iyo Quranow (Landinfo 2011, b. 15). Lamberti wuxuu ogaaday in Garre uu meel ba meel ka duwan yahay, wuxuuna tiriyay shan qaab oo deegaan: Buurhakaba, Baydhabo, Af-Aarma iyo Af-Reer Amiir ee Diinsoor, iyo Qoryooley. Wuxuu u maleeyay in Af-Aarma uu la xiriiri karo Orma, oo ah koox Oromo ah. Garreda Buurhakaba waxay haysteen horgalayaal fal oo hore oo ay Garreda Baydhabo ka tageen, Garreda Baydhabona waxay isticmaalaan dabagalka jamaca -yaal halka kuwa kale ay isticmaalaan -te (Landinfo 2011, b. 15).

Qoyska afka

Culimada afafku waxay Garre ku daraan laanta Sam ama Omo-Tana Bari ee Kushitigga Bari ee Dhulka Hoose. Qaraabadiisa ugu dhow waa Aweer (Boni) ee xeebta Kenya, kadibna Rendille (Somali languages, Wikipedia). Ehret iyo Cali (1984) waxay Garre iyo Aweer isku koox ku dhigeen gudaha qoyska Soomaaliga ee ballaaran (Somali languages, Wikipedia, oo soo xiganaysa Tosco 1994).

Codadka

Sharaxaadda Tosco ee Garreda Tuuf waxay sheegaysaa 22 shibbane (Garre language, Wikipedia, oo soo xiganaysa Tosco 1989). Garre ma laha codka cunaha x. Dhammaadka erayga, b iyo d waxay noqdaan p iyo t, g iyo q-na waxay noqdaan hakad cunaha ah, sidaas darteed duq ("oday") wuxuu u dhawaaqmaa sida du'. Deegaanka Baydhabo, b shaqallada dhexdooda ku jirta inta badan waxay noqotaa w, sida hawar oo ah habar ("naag"), waana isla isbeddelka laga helo Maayga deegaanka.