Afafka Digil: Tunni, Dabarre, Garre iyo Jiido

Kooxda ugu kala duwan

Aqoonyahanka afafka ee Talyaaniga ah Marcello Lamberti, oo 1981 sahan ku sameeyay hadalka koonfurta Soomaaliya, wuxuu lahjadaha Digil ku tilmaamay kuwa ugu isku-dhafka badan dhammaan kooxaha lahjadaha Soomaaliga (Landinfo 2011, b. 14). Wuxuu ogaaday in dhammaan dadka ku hadla ay ka tirsanaayeen qabiilka Digil. Degmooyinka Diinsoor, Qoryooley, Jilib iyo Buurhakaba (Bur Hakaba) ayaa ah xudunta lahjadaha Digil; Diinsoor, dadka Maayga ku hadla ayaa xilligaas ahaa laba-laaqeyaal (Landinfo 2011, b. 13).

Culimo badan oo afafka ah ayaa hadda noocyadan u arka afaf u gaar ah. Aqoonyahanka afafka Maxamed Diiriye Cabdullaahi (Mohamed Diriye Abdullahi) wuxuu qoray in Maay iyo hababka Digil ee la xiriira ay "yihiin afaf Kushitig ah oo gooni ah" (Culture and Customs of Somalia, 2001). Glottolog wuxuu Dabarre iyo Jiido u diiwaangeliyay afaf gooni ah (Glottolog, Dabarre; Glottolog, Jiiddu).

Tunni

Tunni waxaa lagaga hadlaa degmooyinka Diinsoor, Baraawe iyo Jilib. Hababka Digil, waa kan ugu saameynta badan ee Maaygu ku leeyahay. Wuxuu leeyahay laba laamood, Af-Tunni Defaraat iyo Af-Tunni Torre (Landinfo 2011, b. 15). Lamberti wuxuu xusay in dadka Tunni ku hadla ay dhaqan jireen lo', ido iyo riyo, laakiin aysan dhaqan geel. Marka la barbardhigo Soomaaliga, Tunni wuxuu "e" gaaban u beddelaa "i", codka cunaha x-na wuxuu u beddelaa hakad cunaha ah (Tunni language, Wikipedia). Hoggaamiyaha diinta Sheekh Uways al-Baraawi (Sheikh Uways al-Barawi) wuxuu ku dhex dhashay Tunni, Baraawe sannadkii 1847 (Tosco 2010, Somali writings).

Dabarre

Dabarre waxaa inta badan lagaga hadlaa degmooyinka Diinsoor iyo Qansax Dheere iyo agagaarka webiga Jubba; Lamberti wuxuu joogitaankiisa Jubbada Dhexe ku xiray guuritaanno dhacay 1970-meeyadii iyo 1980-meeyadii (Landinfo 2011, b. 15). Wuxuu leeyahay laba qaab: Af-Dabarre oo ay ku hadlaan Dabarre, iyo Af-Iroole (Oroole) oo ay ku hadlaan Iroole, oo si dhow ugu xiran Dabarre. Landinfo waxay xustay in qorayaasha qaarkood Dabarre ku tiriyaan Rahanweyn, qaar kalena Digil. Wikipedia, oo soo xiganaysa Ethnologue, waxay sheegtay ilaa 34,000 oo qof oo ku hadla (Dabarre language, Wikipedia).

Garre

Garre, gudaha Soomaaliya, waxaa lagaga hadlaa degmooyinka Baydhabo, Diinsoor, Buurhakaba iyo Qoryooley, isna aad buu u kala duwan yahay. Dadka ku hadla waxay magacaabaan laba qaab, Tuuf iyo Quranow (Landinfo 2011, b. 15). Eeg bogga buuxa ee Af-Garre.

Jiido (Jiiddu)

Jiido waxaa lagaga hadlaa degmooyinka Qoryooley, Diinsoor iyo Jilib. Lamberti wuxuu ogaaday inuu gaar ka yahay kooxda Digil gudaheeda iyo dhammaan lahjadaha Soomaaliga (Landinfo 2011, b. 15). Wuxuu sidoo kale ku qiimeeyay inuu yahay lahjadda ugu duwan iyo tan ay kuwa kale ugu saameynta yar yihiin (Landinfo 2011, b. 8).

Christopher Ehret iyo Maxamed Nuux Cali (Mohamed Nuuh Ali), oo wax qoray 1984, way sii fogeeyeen, waxayna Jiido la koox dhigeen afka Bayso ee Itoobiya halkii ay Soomaaliga la dhigi lahaayeen (Somali languages, Wikipedia, oo soo xiganaysa Tosco 1994). Wikipedia, oo soo xiganaysa Ethnologue, waxay dadka Jiido ku hadla ku qiyaastay ilaa 34,000 oo ku nool Shabeellaha Hoose, Bay iyo Jubbada Dhexe, waxayna diiwaangelisay qaamuus yar oo Ingiriisi-Jiddu-Soomaali ah oo uu qoray Saliim Ibro (Salim Ibro), oo afka hooyo u leh (1998) (Jiiddu language, Wikipedia). Michael Neterer wuxuu 2021 qoray tiis ku saabsan toddobaatan sano oo horumarka afka Jiido ah, 1951 ilaa 2021, Jaamacadda Caalamiga ah ee Dallas (Dallas International University) (Jiiddu language, Wikipedia).