Ciise (Issa, qabiilka Dir)

Magaca iyo abtirsiinta

Ciise waa qabiil ka tirsan qoyska Dir. Ingiriisiga waxaa inta badan loo qoraa Issa, sidoo kale Ise, Esa ama Aysa (Wikipedia, Issa clan, kayd). Waa koox ka duwan Ciise Muuse, oo ah laan ka tirsan Habar Awal (Isaaq).

Wikipedia waxay leedahay qabriga Sheekh Ciise wuxuu ku yaal Sanaag, inta u dhexeysa Rugay iyo Maydh (isla ilaha). Eeg geedka qabiilada.

Laamaha waaweyn

Abbink wuxuu bixiyaa abtirsiintan (Abbink 2009, b. 15):

• Hawla Gati: Mekahir, Idle iyo Maxamuud. Abbink wuxuu magaca agtiisa ku daray "(Abgal?)".
• Dalool?: Fourlaba (Holle), oo leh Mahadle iyo Saaxib, iyo Walal Doon (Haula Gati), oo leh Mekahir, Idle iyo Maxamuud.
• Eliye: Mamasan (Cumar, Xasan, Cawr, Khayre, Moxorre) iyo Muuse (Sacad, Bide, Yoonis).

Calaamadda su'aasha ee Abbink macnaheedu waa magaca "lagama xaqiijin karin in ka badan hal il". Kooxaha uu 'Isa agtiisa ku taxay waxaa ka mid ah Horone (Habr Walal iyo Ohdagub), Wardikh iyo Urweina (Fiqi iyo Cabdalla) (Abbink 2009, b. 15–16).

Wikipedia waxay bixisay lix laamood, iyadoo soo xiganaysa Notes on the social organisation of the Issa Somal (Wikipedia, Issa clan, kayd):

Koox kasta oo halkan ku jirta waxay kaloo ku jirtaa geedka qabiilada.

Meesha ay degaan

Ma jiro tirakoob qabiil ahaan Soomaalida u tiriya. ACCORD waxay xustay in Soomaalidu inta badan sheegtaan tiro ka badan inta ay yihiin, "si ay xoog u muujiyaan" (ACCORD, 2009, b. 11).

Wikipedia waxay sharraxday magacyadii hore "Ciise Cad" iyo "Ciise Madow" inay yihiin juqraafi. Ciise Cad waxay u dhowaayeen badda, Ciise Madowna waxay ka shishaysay buuro galbeedka jidka Jabuuti ilaa Harar (isla ilaha). Eeg Awdal.

Taariikhda la diiwaangeliyay

Inta badan taariikhda hoose waxay ka timid Wikipedia, oo ah il kayd ah (Wikipedia, Issa clan, kayd).

• 1884. Ciise iyo Gadabuursi waxay Diseembar heshiisyo la saxiixdeen Ingiriiska. Eeg heshiisyadii gumeysiga (Ingiriisi).
• 1935 ilaa 1936. Wikipedia waxay leedahay Ciise waxay la safteen Talyaaniga markii uu Itoobiya duulaanka ku qaaday.
• 13 Agoosto 1960. Wikipedia waxay diiwaangelisay dilka rag Ciise ah oo ciidamada Itoobiya ku dileen Aysha, Itoobiya.
• 1960. Maxamuud Xarbi, hoggaamiye Ciise ah oo ka mid ahaa dhaqdhaqaaqa xorriyadda ee Jabuuti, wuxuu ku dhintay shil diyaaradeed.
• 1977. Jabuuti waxay heshay xorriyadda. Xasan Guuleed Abtidoon, oo Ciise ah, wuxuu ahaa madaxweynihii ugu horreeyay, 1977 ilaa 1999.
• 1987. Wikipedia waxay leedahay Itoobiya waxay samaysay maamulka Dire Dawa, qayb ka mid ah qaybinta cusub ee dalka.
• 1991 ilaa 1994. Wikipedia waxay sharraxday dagaal sokeeye oo Jabuuti ka dhex dhacay dowladda ay Ciise hoggaaminayeen iyo jabhadda Canfarta ee FRUD.
• 1991. Wikipedia waxay leedahay qaar Ciise ah ayaa Saylac ka tagay kaddib dagaal ay la galeen SNM iyo Gadabuursi, qaar kalena waxay u guureen xero Aysha, Itoobiya.
• 1999. Ismaaciil Cumar Geelle, oo isna Ciise ah, wuxuu noqday madaxweynaha Jabuuti.

Eeg dagaalkii Ogaadeen (Ingiriisi).

Odayaasha iyo xeerka

Hoggaamiyeyaasha sare ee qabiilada Soomaaliyeed waxay leeyihiin magacyo sida suldaan, ugaas ama issim. Doorkoodu waa "inta badan garsoor iyo matalaad" (UK Home Office, 2019).

Wikipedia waxay sharraxday xeerka dhaqameed ee Ciise, Xeer Ciise, sida ay odayaasha Ciise u sheegaan (Wikipedia, Issa clan, kayd):

• Afartan iyo afar oday ayaa ku kulmay Buurta Sitti, oo hadda ku taal degmada Aysha, meel la yiraahdo Las Harad.
• Muddo kaddib waxay dejiyeen 362 sharci oo aan qornayn, oo loo yaqaan heer.
• Dhaqan ahaan ugaaska waxaa had iyo jeer laga doortaa jilibka Wardiiq.
• Go'aannada waxaa lagu gaaraa is-afgarad. Nin kasta oo laan ka tirsan wuxuu ka hadli karaa kulanka loo yaqaan shir.
• Maxkamad ka kooban 44 xubnood, Reer Gendi, ayaa ah maxkamad racfaan, waxayna kulantaa waqtiyada xiisadda.

Eeg xeer, Somali customary law.

Colaadaha dhowaan la diiwaangeliyay

Liiska colaadaha EUAA ee Abriil 2023 ilaa Maarso 2025 kuma magacaabin Ciise Dir dhinac ka mid ah (EUAA, 2025, qaybta 1.5.1). Wuxuu Ciise iyo Gadabuursi ku magacaabay qabiilada dhinaca ciidanka Somaliland ka joogay agagaarka Laascaanood 2023 (EUAA 2025, Sool).

Wikipedia waxay diiwaangelisay colaad lala galay Gadabuursi ee Awdal, iyo Canfarta galbeedka. Waxay soo xigatay I. M. Lewis oo ka hadlay "colaad joogto ah oo u dhexeysa Ciise iyo Canfar" (Wikipedia, Issa clan, kayd). Eeg colaadaha qabiilada.

Meesha iluhu ku kala duwan yihiin

• Meesha 'Isa ku jirto. Abbink wuxuu Horone, Wardikh iyo Urweina ku taxay 'Isa agtiisa, Madoobe hoostiisa. Wikipedia waxay Horrone, Wardiiq iyo Urweyne ku tirisay saddex ka mid ah lixda laamood ee Ciise.
• Magacyada calaamadda su'aasha leh. Abbink wuxuu calaamad su'aal ku daray "Dalool?" iyo "Hawla Gati (Abgal?)".
• Ciise Muuse. EUAA waxay khilaaf Togdheer ah ku qortay "Issa Muse (Issa)". Ilaha kale waxay Ciise Muuse hoos dhigaan Habar Awal (Isaaq), ee ma aha Ciise Dir.
• Tirada. Wikipedia waxay Ciise ku tilmaantay qabiilka ugu badan Jabuuti. Ma jiro tirakoob qabiil ahaan u tiriya, sidaas darteed il kasta ma hubin karto.

Akhri wax badan

• Dir
• Gadabuursi
• Geedka qabiilada Soomaaliyeed
• Xeer Ciise