Gadabuursi (Gadabursi, Samaroon, Dir)

Magaca iyo abtirsiinta

Gadabuursi waa qabiil ka tirsan qoyska Dir. EASO waxay xustay in "sidoo kale loo yaqaan Samaroon Gadabursi" (EASO, 2021, Awdal). Wikipedia waxay leedahay inta badan Gadabuursi waxay ka soo jeedaan Sheekh Samaroon, inkastoo Samaroon si sax ah u yahay hal qayb oo qabiilka ah (Wikipedia, Gadabuursi, kayd).

Wikipedia waxay soo xigatay I. M. Lewis oo ka hadlay qoraal taariikheed oo Carabi ah oo qabiilka ku saabsan. Wuxuu Gadabuursi u nisbeeyaa Imaam Cali Si'iid, oo dhintay 1392 kana dagaallamay ciidamada Sacad ad-Diin, taliyihii Saylac (isla ilaha). Eeg geedka qabiilada.

Laamaha waaweyn

Abbink wuxuu Gadabursi hoos dhigay kooxahan (Abbink 2009, b. 16–17):

• Habr Afan (Samaroon): Ciise iyo Zubeer. Zubeer hoostiisa waxaa ah Maxamed iyo Muuse, Muuse hoostiisana Sacad, Fin, Aadan, (Reer) Xamuud iyo Makaahiil.
• Habr Yuusuf, Gobo, Jibraahin, Hebjire iyo Cali Ganuun.
• Mikadore: Makaahiil iyo Mahad Case. Makaahiil hoostiisa waxaa ah Muuse (iyo Dheere), Celi, Cabdalla iyo Cige. Mahad Case hoostiisa waxaa ah Aadan, Xuseen, Muuse iyo Abokor.
• Reer Ugaas, oo lagu xiray laanta sare iyadoo awoowayaasha u dhexeeya laga tagay.
• Biimaal, Saleebaan, Yaasmiin iyo Sacad, oo lagu sawiray isla laantaas.

Wikipedia waxay labada qaybood u bixisay sidan (Wikipedia, Gadabuursi, kayd):

• Habar Makadur: Mahad Case (Bahabar Abokor, Bahabar Muuse, Habar Muuse, Bahabar Aadan, Bahabar Celi, Reer Maxamed, Abraahin) iyo Makaahiil (Celi, Ciye, Bahabar Cabdalle, Bahabar Xasan, Muuse). Muuse hoostiisa waxaa ah Makayl-Dheere, Afgudud, Bah Sanayo iyo Reer Yoonis. Reer Yoonis waxaa ka mid ah Cali, Jibriil, Aadan iyo Reer Nuur.
• Habar Cafaan: Jibraahin, Cali Ganuun, Gobe, Habar Yuusuf, Reer Ciise, Hebjire, Reer Zubeer, Dhega Weyne iyo Makayl. Makayl Muuse hoostiisa waxaa ah Muusafin, Xasan Sacad, Faarole iyo Reer Xamuud.

Koox kasta oo halkan ku jirta waxay kaloo ku jirtaa geedka qabiilada.

Meesha ay degaan

Ma jiro tirakoob qabiil ahaan Soomaalida u tiriya. ACCORD waxay xustay in Soomaalidu inta badan sheegtaan tiro ka badan inta ay yihiin, "si ay xoog u muujiyaan" (ACCORD, 2009, b. 11).

Eeg Awdal.

Taariikhda la diiwaangeliyay

• 1392. Wikipedia, oo soo xiganaysa Lewis, waxay leedahay qoraalka taariikheed ee qabiilku wuxuu ku bilaabmaa Imaam Cali Si'iid, oo dhintay sannadkaas (Wikipedia, Gadabuursi, kayd).
• Dhammaadkii 1500-meeyadii. Lewis wuxuu qoray in Ugaas Cali Makaahiil, oo 1575 ku dhashay Dobo oo waqooyiga Boorama ah, uu guul ka gaaray dagaal ka dhacay Nabadiid (isla ilaha).
• 11 iyo 31 Diseembar 1884. Gadabuursi iyo Ciise waxay heshiisyo la saxiixdeen Ingiriiska. Eeg heshiisyadii gumeysiga (Ingiriisi).
• Qiyaastii 1933. Sheekh Cabdiraxmaan Sheekh Nuur wuxuu sameeyay farta Boorama (Gadabuursi). Eeg sida Af-Soomaaliga loo qoray (Ingiriisi).
• 1950-meeyadii. Somaliland-kii Ingiriiska, xisbiga United Somali Party wuxuu taageero ka helay Gadabuursi iyo Ciise. Eeg Somaliland-kii Ingiriiska.
• 1989 ilaa 1990. Gadabuursi waxay aasaaseen Somali Democratic Alliance (Ingiriisi) (Library of Congress).
• 2002 ilaa 2010. Daahir Rayaale Kaahin (Ingiriisi) wuxuu ahaa madaxweynaha Somaliland. ACCORD waxay xustay inuu Gadabuursi yahay (ACCORD, 2009, b. 13).
• Sebtembar 2023. Madaxda dhaqanka Gadabuursi waxay ku kulmeen Ottawa, Kanada, waxayna sheegeen inay rabaan in Awdal ka baxdo Somaliland (EUAA 2025, Awdal).

Wikipedia waxay kaloo diiwaangelisay fannaaniin iyo farshaxanno Gadabuursi ah oo ka qayb qaatay muusigga iyo filimada hore ee Soomaaliyeed, sida Cali Bucul iyo Rooble Afdeeb (Wikipedia, Gadabuursi, kayd).

Odayaasha iyo xeerka

Hoggaamiyeyaasha sare ee qabiilada Soomaaliyeed waxay leeyihiin magacyo sida suldaan, ugaas ama issim. Doorkoodu waa "inta badan garsoor iyo matalaad" (UK Home Office, 2019).

Hoggaamiyaha Gadabuursi waa ugaaska, oo ka yimaada laanta Reer Ugaas. Wikipedia waxay taxday 18 ugaas, laga bilaabo Cali Makaahiil Dheere (1607 ilaa 1639) ilaa Cabdirashiid Ugaas Rooble, oo xilka hayay tan iyo 1985 (Wikipedia, Gadabuursi, kayd). Wikipedia waxay soo xigatay Renders iyo Terlinden (2010), oo qoray in hay'adaha dhaqanka Gadabuursi ay "si wanaagsan uga gudbeen" xilligii gumeysiga, dowladnimada Soomaaliyeed iyo dagaalka (isla ilaha).

Wikipedia waxay sharraxday xeer loo yaqaan Xeerka Boqorka iyo Boqolka Nin. Markii ugaas cusub xilka qabto, boqol oday oo ka socda laamaha oo dhan ayaa kulmi jiray. Waxay go'aamin jireen sharciyada la sii hayo, waxayna dib u eegi jireen qaddarka magta (isla ilaha). Eeg xeer, Somali customary law.

Colaadaha dhowaan la diiwaangeliyay

EUAA waxay taxday arrimahan Abriil 2023 ilaa Maarso 2025 (EUAA, 2025, qaybta 1.5.1):

• Gadabuursi iyo Jibriil Abokor, Sacad Muuse iyo Habar Awal (Isaaq), El Bardaale, Gabiley; "hadda way degan tahay".
• Jilibyo Gadabuursi ah oo is haysta, Boorama, xafiiltan doorasho oo "aan horseedin rabshado hubeysan".

EUAA waxay leedahay maleeshiyaad qabiil oo Gadabuursi ah ayaa ku lug lahaa saddex ka mid ah lixda dhacdo ee amni ee ACLED ka diiwaangeliyay Awdal muddadaas (EUAA 2025, Awdal). Waxay ku dartay in 2023 dagaalyahanno Gadabuursi ah ay ka mid ahaayeen kuwa dhinaca ciidanka Somaliland ka dagaallamay agagaarka Laascaanood (EUAA 2025, Sool).

EASO waxay diiwaangelisay khilaaf dhul oo 2020 Boorama ka dhex dhacay jilibyada Faarax Nuur iyo Jibriil Yoonis (EASO, 2021, Awdal). Eeg colaadaha qabiilada.

Meesha iluhu ku kala duwan yihiin

• Tirada. Wikipedia waxay leedahay Gadabuursi waa qabiilka labaad ee ugu badan Somaliland, inta badankoodna waxay ku nool yihiin Itoobiya. Ma jiro tirakoob qabiil ahaan u tiriya, sidaas darteed il kasta ma hubin karto.
• Qaybaha. Wikipedia waxay magacawday laba qaybood, Habar Makadur iyo Habar Cafaan. Abbink wuxuu magacaabay Habr Afan iyo Mikadore, iyo shan koox oo kale oo agtooda ku taxan.
• Biyomaal. Abbink wuxuu laan Biimaal ah ku sawiray laanta Gadabursi. ACCORD, ACLED iyo shaxaha World Bank waxay Biyomaal u arkaan qabiil Dir ah oo gooni ah.
• Xiriirka Isaaq. EUAA waxay qoraalkeeda Awdal ku qortay "Gadabursi (Isaaq-Dir)". Ilaha kale waxay Gadabuursi dhigaan Dir iyagoon Isaaq ku xirin.

Akhri wax badan

• Dir
• Geedka qabiilada Soomaaliyeed
• Maxamed Case (Reer Maxamed, Bahabar Aadan)
• Habar Cafaan
• Awdal