Xeer Ciise (sharciga dhaqanka ee beesha Ciise)

Waa maxay

Xeer Ciise waa sharciga dhaqanka ee Ciise, oo ah qabiil ka tirsan Dir. Waa nooc ka mid ah xeerka (Ingiriisi), sharciga aan qornayn ee qabiilada Soomaalidu khilaafaadka ku xalliyaan. Wikipedia Soomaaliga waxay ku tilmaantay qaanuun bulsheed oo kala hagaya khilaafka Ciisaha dhexdiisa iyo bulshooyinka ay oodwadaagta yihiin (Wikipedia Soomaaliga, Xeer ciise, kayd). Waxay kaloo ku tilmaantay xeerka ugu raadraaca dheer xeerarka geeska Afrika (isla ilaha). Ma jiro il kale oo boggan ku jirta oo taas xaqiijisa.

Ciise waxay inta badan degaan Jabuuti, Deegaanka Soomaalida ee Itoobiya iyo agagaarka Dire Dhabe, iyo Awdal (Wikipedia, Issa clan, kayd). Eeg Soomaalida Jabuuti (Ingiriisi) iyo Awdal.

Sida loo dejiyay

Wikipedia waxay bixisay sheekada sida ay odayaasha Ciise u sheegaan (Wikipedia, Issa clan, kayd):

Dhowr qarni ka hor, awoowayaasha Ciise waxay ka soo guureen Saylac.
Odayaashoodu waxay ku kulmeen Buurta Sitti, degmada Aysha maanta, meel la yiraahdo Las Harad.
Afartan iyo afar oday ayaa halkaas ku shiray shirar bil qaata. Laba iyo tobanka laan ee Ciise ayaa isku beddelayay quudinta odayaasha.
Si nin oday u noqdo, waxay ahayd inuu labadiisa waalid nool yihiin, wiilna leeyahay.
Muddo ka dib, odayaashu waxay dejiyeen 362 xeer oo aan qornayn, oo la yiraahdo heer.

Wikipedia waxay leedahay ka hor intaas Ciise waxay la kulmeen colaad sokeeye, abaar, dhac iyo ganacsi go'ay. Waxay natiijada ku tilmaantay "dastuur dhaqameed" ku dhisan awood qaybsi (isla ilaha).

Lixda kabood

Wikipedia Soomaaliga waxay leedahay xeerku wuxuu ku dhisan yahay qaybo go'an: 6 kabood, 160 dhagalay, 336 sarood iyo 444 indhal (Wikipedia Soomaaliga, Xeer ciise, kayd). Lixda kabood waa:

Kabo	Waxa ay ka hadasho, sida Wikipedia Soomaaliga u qortay
Dhiig	Dhimasho laba reer oo Ciise ah dhexdooda, dhagar, iyo jab iyo jareexo
Dhaqan	Doorashada ugaaska, oo leh gandi 44 nin ah iyo guddi 12 nin ah
Dhaqaale	Xeer looma dhigin moodka; noolka waxaa ka mid ah sagaal halaad, dameer iyo ey
Dheer	Xuquuqda haweenka iyo dhibta loo geysto
Dhul	Daaqa iyo ceelka; badda xeer looma dhigin
Dhibleh	Sida xeerku ula dhaqmo Ciise, Soomaalida kale (ahli), Muslimiinta kale (hiirimaad) iyo gaalka (dhibleh)

Faahfaahinta kabo kasta waxaa lagu sii qoray dhagalayda, sarta iyo indhasha (isla ilaha).

Haweenka iyo xeerka

Wikipedia Soomaaliga waxay leedahay haweenku xeerka hoostiisa waxay wax ku helaan laba siyaabood, dhaban iyo dhaxal (Wikipedia Soomaaliga, Xeer ciise, kayd). Waxay taxday saddex iyo toban nooc oo dhib ah oo loo geysto haweenka, mid walba magac Soomaali ah leh. Tusaale ahaan waxay kala saartaa gabadh yar, haweeney la qabo, carmal iyo islaan waayeel ah (isla ilaha).

Wikipedia waxay leedahay Ciise waxay dadka oo dhan u arkaan siman arrimaha qabiilka, "jinsi kasta ha ahaadeene". Waxay kaloo leedahay nin kasta oo reer ka mid ah ayaa xaq u leh inuu ka hadlo shirka (Wikipedia, Issa clan, kayd).

Dhulka iyo ceelasha

Wikipedia Soomaaliga waxay dhulka u kala qaybisay bad iyo berri, waxayna leedahay badda xeer looma dhigin. Berriga waxay u qaybisay beer, daaq iyo ceel. Waxay leedahay xeerkii Sitti lagu dejiyay kama hadlin beeraha. Waxay ku dartay in dad Ciise ah ay qiyaastii 70 sano ka hor samaysteen xeer beeraha ah (Wikipedia Soomaaliga, Xeer ciise, kayd).

Ugaaska iyo maxkamadaha

Wikipedia waxay leedahay daruur ayaa mar ku dul istaagtay odayaasha Wardiiq shir Sitti ka dhacay. Waxay leedahay taas calaamad ayaa loo qaatay. Tan iyo markaas, waxay leedahay, ugaaska Ciise wuxuu ka dhashaa Wardiiq (Wikipedia, Issa clan, kayd).

Hay'ad	Waxa Wikipedia leedahay ay qabato
Shir	Kulan uu nin kasta oo reer ka mid ah ka hadli karo; go'aannada waxaa lagu gaaraa isku raac
Reer Gandi	Maxkamad 44 xubnood ah oo ka socda qaybaha oo dhan; maxkamad racfaan iyo kulan dhaqameed, oo la isugu yeero oo keliya xilliyada dhibaatada

Wikipedia Soomaaliga waxay doorashada ugaaska ku sheegtay gandi 44 nin ah iyo guddi 12 nin ah (Wikipedia Soomaaliga, Xeer ciise, kayd). Xafiiska Arrimaha Gudaha UK wuxuu doorka hoggaamiyeyaasha sare ee qabiilada ku tilmaamay "inta badan garsoor iyo matalaad" (UK Home Office, 2019).

Meesha iluhu ku kala duwan yihiin

Tirada xeerarka. Wikipedia, oo ka soo xigatay odayaasha Ciise, waxay bixisay 362 heer. Wikipedia Soomaaliga waxay bixisay 6 kabood, 160 dhagalay, 336 sarood iyo 444 indhal.
Goorta. Wikipedia waxay leedahay "dhowr qarni ka hor". Ma jiro il halkan ku jirta oo taariikh u bixisa shirarkii Sitti.
Ilaha. Labada bog ee Wikipedia waxay ku tiirsan yihiin sheeko afka laga sheego, ilo qoran oo yarna ayay sheegaan. Daraasadda buugga ah ee ugu weyn waa Le Verdict de l'arbre (1990) ee Cali Muuse Iye, oo Faransiis ku qoran.