Bulshada
Ciidagale (Eidagale, Isaaq)
Ciidagale waa qabiil Isaaq ah, oo ka soo jeeda Daa'uud ina Ismaaciil (Garxajis). Iyaga iyo Habar Yoonis ayaa wada ah Garxajis. Laamahooda waaweyn waa Maxamed Daa'uud, Abokor Daa'uud iyo Muuse Daa'uud. EUAA waxay ka diiwaangelisay Woqooyi Galbeed, oo ay ku jirto Hargeysa, iyo galbeedka Burco ee Togdheer.
Magaca iyo abtirsiinta
Ciidagale waa qabiil ka tirsan qoyska Isaaq. Af-Soomaali ahaan waxaa loo qoraa Ciidagale ama Ciidagalle, ilaha Ingiriisiguna waxay u qoraan Eidagale, Eidagalle ama Idagalle.
| Il | Abtirsiinta ay bixiso |
|---|---|
| Abbink 2009, shaxda guud | Isaaq > Habr Magaadleh / Habr Garhaji > Habr Yunis > Da'ud ('Idagalle), oo lagu sawiray isla tiirka Sa'ad (Abbink, The Total Somali Clan Genealogy, 2009, b. 31) |
| Abbink 2009, tusaalaha qofka | Isaaq > Habr Magadleh > Isma'il (Garhaji) > Da'ud ('Idagalleh), isla heerka Si'id (Abbink 2009, b. 34) |
| ACLED 2025 | Isaaq > Cidagale, iyo Isaaq > Garxajis > Ciidagale (ACLED, Sebtembar 2025) |
| World Bank 2005 (shaxda PDRC) | Iidagale oo ah mid ka mid ah shanta qabiil ee Isaaq, iyo Habar Yoonis, Habar Awal, Habar Tol Jaalo iyo Habar Jaalo (World Bank, 2005, Lifaaqa 2) |
| Wikipedia (kayd) | Sheekh Isxaaq > Habar Magaadle > Ismaaciil (Garxajis) > Daa'uud (Ciidagale) (Wikipedia, Eidagale, kayd) |
EUAA waxay wada magacawday "Isaaq/Garhajis (Eidagale iyo Habar Yonis)" (EUAA, 2025, qaybta 2.2.1). Eeg geedka qabiilada.
Laamaha waaweyn
Abbink wuxuu Da'ud ('Idagalle) hoos dhigay afar laamood (Abbink 2009, b. 31–32):
- Ciise
- Bilaal
- Maxamed: Cali iyo Urkurag.
- Muuse: Abokor (Xasan, Aadan) iyo Cabdiraxmaan (Yoonis, Cabdalla).
Wikipedia waxay magacawday saddex wiil oo Daa'uud ah: Maxamed Daa'uud, Abokor Daa'uud iyo Muuse Daa'uud. Waxay magacawday afar jilib: Abokor Muuse, Cabdiraxmaan Muuse, Abokor Daa'uud iyo Maxamed Daa'uud (Wikipedia, Eidagale, kayd). Geedkeedu wuxuu bixiyaa laamahan kale:
- Maxamed Daa'uud (Guuyoobe): Cali Maxamed iyo Urkurag Maxamed. Urkurag hoostiisa waxaa ah Ismaaciil Cali (Gadhweyn), Fiqi Sacad Cali, Maxamuud Cali iyo Axmed Cali.
- Abokor Daa'uud: Ciise Abokor iyo Bilaal Abokor.
- Muuse Daa'uud: Abokor Muuse iyo Cabdiraxmaan Muuse. Cabdiraxmaan hoostiisa waxaa ah Reer Yoonis, Ba Deelo, Cabdi Dheere, Reer Iidle iyo Gaashaanbuur (Xuseen Abokor Mataan).
Geedka Wikipedia wuxuu raacaa abtirsiinta suldaannada, Reer Guuleed, isagoo Gaashaanbuur ka soo maraya ilaa Guuleed Cabdi (isla ilaha). ACLED wuxuu qoraa "Cidagale Reer Guled" iyo "Cidagale Reer Abdi Dheer" (ACLED, Sebtembar 2025).
Meesha ay degaan
Ma jiro tirakoob qabiil ahaan Soomaalida u tiriya. ACCORD waxay xustay in Soomaalidu inta badan sheegtaan tiro ka badan inta ay yihiin, "si ay xoog u muujiyaan" (ACCORD, 2009, b. 11).
| Meel | Waxa iluhu qoreen |
|---|---|
| Woqooyi Galbeed | Habar Awal, Habar Yoonis iyo Ciidagale ayaa ah inta badan dadka gobolka (EUAA 2025, Woqooyi Galbeed) |
| Hargeysa | Garxajis (Ciidagale iyo Habar Yoonis) waxay degaan Maxamuud Haybe iyo qaybo ka mid ah degmada Gacan Libaax, sida Hargeysa Cusub (EUAA, 2025, qaybta 2.2.1) |
| Togdheer | Ciidagale waxay degaan galbeedka Burco (EUAA 2025, Togdheer) |
| Salaxley, Oodweyne | Wikipedia waxay ku sheegtay degmada Salaxley, Guuyoobe-na degmada Oodweyne (Wikipedia, Eidagale, kayd) |
| Deegaanka Soomaalida ee Itoobiya | Wikipedia waxay magacawday Daroor, Awaare iyo Misraq Gashamo (isla ilaha) |
| Kenya | Wikipedia waxay leedahay waxay qayb ka yihiin bulshada Isahakia ee halkaas (isla ilaha) |
Eeg Woqooyi Galbeed iyo Togdheer.
Taariikhda la diiwaangeliyay
Inta badan taariikhda hoose waxay ka timid Wikipedia, oo ah il kayd ah, oo soo xiganaysa socdaalayaal iyo aqoonyahanno sida I. M. Lewis.
- 1500-meeyadii. Wikipedia waxay leedahay buugga Futuh al-Habasha wuxuu Habar Magaadle ku xusay ciidamadii Saldanadda Adal. Lewis wuxuu soo jeediyay in laba hoggaamiye oo loo yaqaanay Axmed Gurey markii dambe la isku daray (Wikipedia, Eidagale, kayd).
- 1700-meeyadii. Wikipedia waxay leedahay Saldanadda Isaaq waxaa aasaasay Guuleed Cabdi oo Ciidagale ah, kaddib dagaalkii Lafaruug (isla ilaha). Eeg saldanadaha, xeebta iyo xeerka (Ingiriisi).
- 1800-meeyadii. Ganacsatada Ciidagale waxay ka ganacsan jireen jidadka safarka ee u dhexeeya Berbera iyo gudaha. Wikipedia waxay leedahay waxay aasaaseen meelo ganacsi oo gudaha ah, oo ay ku jirto Hargeysa (isla ilaha).
- 1846. Waxyaabo barakaysan oo lagu hayn jiray qabriga Aw Barkhadle ayaa Berbera la keenay, iyagoo "gacanta Habar Garxajis" ku jira. Kooxo Isaaq ah oo is haystay ayaa ku dhaartay nabad (isla ilaha, oo soo xigtay qoraal qarnigii 19aad).
Wikipedia waxay soo xigatay qoraa Ciidagale ku tilmaamay "khubarada la aqoonsan yahay ee curinta gabayga" (isla ilaha). Waxay magacawday abwaanada Xasan Tarabi iyo Cilmi Boodhari. Eeg gabayga Soomaaliyeed (Ingiriisi).
Odayaasha iyo xeerka
Hoggaamiyeyaasha sare ee qabiilada Soomaaliyeed waxay leeyihiin magacyo sida suldaan, ugaas ama issim. Doorkoodu waa "inta badan garsoor iyo matalaad" (UK Home Office, 2019).
Wikipedia waxay Ciidagale ku tilmaantay "kuwa dhaqan ahaan haya Saldanadda Isaaq tan iyo qarnigii 18aad". Waxay taxday suldaannadan (Wikipedia, Eidagale, kayd):
| Suldaan | Sannadaha |
|---|---|
| Guuleed Cabdi | dhammaadkii 1700-meeyadii ilaa 1808 |
| Faarax Guuleed | 1808 ilaa 1845 |
| Xasan Faarax | 1845 ilaa 1870 |
| Diiriye Xasan | 1870 ilaa 1939 |
| Cabdillaahi Diiriye | 1939 ilaa 1967 |
| Rashiid Cabdillaahi | 1967 ilaa 1969 |
| Cabdiqaadir Cabdillaahi | 1969 ilaa 1975 |
| Maxamed Cabdiqaadir | 1975 ilaa 2021 |
| Daa'uud Maxamed | laga bilaabo 2021 |
Wikipedia waxay ku dartay in saldanadda Habar Yoonis ay "ka go'day maamulka Ciidagale" dhowr toban sano kaddib markii Guuleed xukunka qabtay (isla ilaha). Eeg xeer, Somali customary law iyo Somaliland, 1991 ilaa 2026.
Colaadaha dhowaan la diiwaangeliyay
EUAA waxay taxday xafiiltamo qabiil oo Somaliland ka jira, oo "ku saabsan tartamada doorashada oo aan horseedin rabshado hubeysan" (EUAA, 2025, qaybta 1.5.1). Laba ka mid ah waxay magacaabaan Ciidagale:
- Garxajis (Habar Yoonis iyo Ciidagale) iyo Habar Awal, Hargeysa.
- Sacad Muuse (Habar Awal) iyo Ciidagale iyo Habar Yoonis, Hargeysa.
Eeg colaadaha qabiilada.
Meesha iluhu ku kala duwan yihiin
- Meesha Daa'uud ku jiro. Shaxda guud ee Abbink waxay Da'ud ('Idagalle) dhigtay Habr Yunis hoostiisa. Tusaalihiisa qofka wuxuu Da'ud dhigay Si'id agtiisa, si toos ah Isma'il (Garhaji) hoostiisa. ACLED, EUAA iyo Wikipedia waxay Ciidagale iyo Habar Yoonis u arkaan laba qabiil oo Garxajis ah.
- Heerka qabiilka. Shaxda PDRC ee warbixinta World Bank waxay Iidagale ku taxday shanta qabiil ee Isaaq, iyadoon lahayn heer Garxajis.
- Tirada. Wikipedia waxay ku tilmaantay "jilibka ugu weyn ee Isaaq". Ma jiro tirakoob qabiil ahaan u tiriya, sidaas darteed il kasta ma hubin karto.
- Jilibyada. Abbink wuxuu Da'ud hoos dhigay afar laamood. Wikipedia waxay magacawday saddex wiil iyo afar jilib, oo si kale loo kooxeeyay.
Akhri wax badan
Ilaha
- Abbink, The Total Somali Clan Genealogy, 2009, b. 31 · hdl.handle.net
- ACLED, Sebtembar 2025 · acleddata.com
- World Bank, 2005, Lifaaqa 2 · openknowledge.worldbank.org
- Wikipedia, Eidagale, kayd · en.wikipedia.org
- EUAA, 2025, qaybta 2.2.1 · coi.euaa.europa.eu
- ACCORD, 2009, b. 11 · ecoi.net
- EUAA 2025, Woqooyi Galbeed · euaa.europa.eu
- EUAA 2025, Togdheer · euaa.europa.eu
- UK Home Office, 2019 · ecoi.net