Calankii
Toosoo

Taariikhda

Taariikhda Puntland: xilliyadii saldanadaha ilaa 2026

Waqooyi-bari Soomaaliya, oo maanta ah Puntland, waxay ahayd dhulkii saldanadihii Majeerteen ee 1800-meeyadii iyo caasimaddii Daraawiishta ee Taleex. 1991 kadib, Jabhadda Diimuqraadiga Badbaadinta Soomaaliyeed (SSDF) ayaa gacanta ku haysay inta badan deegaanka. 1998 shirar lagu qabtay Garoowe ayaa dhisay Dowladda Puntland ee Soomaaliya, oo ah maamul goboleed ka mid noqonaya dowlad Soomaaliyeed oo mustaqbalka dhisanta, 23 Luulyo 1998na waxay Gaas Cabdullaahi Yuusuf Axmed u doorteen Madaxweyne. Khilaaf ku saabsan muddadiisa xilka 2001–2002 ayaa dagaal dhaliyay. Tan iyo markaas Puntland waxay Soomaaliland kula dagaallantay Sool iyo Sanaag, waxay la kulantay burcad-badeednimo iyo al-Shabaab, 2023 waxay qabatay doorashooyin toos ah oo golayaasha deegaanka, 2024na waxay joojisay aqoonsiga dowladda federaalka.

La cusbooneysiiyay 2026-11-12 7 il Ku akhri Ingiriisi

Kooban

Boggan wuxuu taariikhda waqooyi-bari, oo ah deegaanka maanta ay ku taal Dowladda Puntland ee Soomaaliya, u habaynayaa sida ay isugu xigeen. Sadar kasta wuxuu ku xiran yahay bog dhammaystiran oo ilihiisa leh. Puntland maanta, eeg Dowladda Puntland ee Soomaaliya.

Ka hor 1991

  • 1800-meeyadii. Saldanadda Majeerteen iyo Saldanadda Hobyo ayaa xukumayay xeebta waqooyi-bari, 1889na heshiisyo ayay la saxiixdeen Talyaaniga, waxayna sii wateen is-maamulkooda ilaa Talyaanigu xoog ku soo afjaray labadaba 1925–1927. Wakiilka Talyaaniga Vincenzo Filonardi ayaa raadinayay heshiisyadaas (Maktabadda Koongareeska, "Imperial partition"). Eeg saldanadaha Majeerteen iyo Hobyo.
  • 1899–1920. Dhaqdhaqaaqa Daraawiishta ayaa caasimaddiisa dhagaxa ka dhisan ka dhisay Taleex (Taleh), oo maanta ku taal gobolka Sool. Eeg Dhaqdhaqaaqa Daraawiishta.
  • 1978–1981. Waxaa la aasaasay Jabhadda Diimuqraadiga Badbaadinta Soomaaliyeed (SSDF), oo ahayd tii ugu horraysay ee jabhadihii hubaysnaa ee ka soo horjeeday Siyaad Barre (Siad Barre). Eeg jabhadihii hubaysnaa, 1978–1991.

1998: shirarkii Garoowe

Waxaa laga soo xigtay warbixintii Xoghayaha Guud ee QM ee Agoosto 1999 (Golaha Ammaanka QM, S/1999/882, faqradda 18):

  • 20 Febraayo 1998. Gaas Cabdullaahi Yuusuf wuxuu QM u sheegay in mudnaantiisu ahayd "qaab-dhismeed maamul oo heer deegaan ah oo loogu talagalay gobollada Waqooyi-bari, kana mid noqda dowlad Soomaaliyeed oo mustaqbalka dhisanta" (tarjumaad).
  • 25 Febraayo – 4 Maarso 1998. "Majeerteen, oo ah beesha aqlabiyadda ku ah Waqooyi-bari Soomaaliya, waxay shir ku yeesheen Garoowe, iyagoo ay la socdaan beelo kale oo ka yar" (tarjumaad). Shirku wuxuu ansixiyay "maamul goboleed keliya" (tarjumaad).
  • 10–12 Maarso 1998. Shir "ay ka qayb galeen ergooyin ka yimid Sool iyo Sanaag ayaa ku heshiiyay in maamulka goboleed ee cusub loo bixiyo magaca 'Dowladda Puntland'" (tarjumaad).
  • 23 Luulyo 1998. Shirkii dastuurka ee Garoowe wuxuu Cabdullaahi Yuusuf Axmed (Abdullahi Yusuf Ahmed) u doortay Madaxweyne, Maxamed Cabdi Xaashi (Mohamed Abdi Hashi)na Madaxweyne ku-xigeen, wuxuuna "ansixiyay axdi ku-meel-gaar ah, wuxuuna dhisay baarlamaan ka kooban 69 xubnood" (tarjumaad). Natiijada waxaa ka soo horjeestay guddoomiyihii SSDF, Jeneraal Maxamed Abshir Muuse (Mohamed Abshir Musse), iyo hoggaamiyaha dhaqanka Boqor Cabdullaahi Boqor Muuse (Boqor Abdullahi Boqor Musse).

2001–2002: xiisaddii muddada xilka

  • Juun 2001. Muddadii maamulka ee uu dhigayay Axdiga Ku-meel-gaarka ah ee 30 Juun 1998 waxay dhammaatay 30 Juun 2001. Halkii doorashooyin la qaban lahaa, Golaha Wakiilladu wuxuu 27 Juun u codeeyay inuu saddex sano u kordhiyo muddadiisa iyo tan xukuumadda. "Guddoomiyaha Maxkamadda Sare wuxuu ku dhawaaqay in kordhintu ka hor imanayso dastuurka" (tarjumaad), wuxuuna la wareegay xilka madaxweyne ku-meel-gaar ah; Gaas Yuusuf ayaa hakiyay 29 Juun (S/2001/963, faqradaha 23–24).
  • 26 Agoosto 2001. Shir ay ka qayb galeen in ka badan 400 ergo oo ka kala yimid shanta gobol oo dhan ayaa Garoowe ka furmay. Gaas Yuusuf wuxuu ku tilmaamay mid sharci darro ah, wuxuuna Gaalkacyo (Galkayo) ka dhigay caasimaddiisa ku-meel-gaarka ah (isla ishaas). 5 iyo 6 Agoosto, dagaal dhex maray ciidamadiisa iyo kuwa guddoomiyaha Maxkamadda Sare ayaa shaqaalihii QM ka guuriyay Boosaaso (Bosaso) una raray Hargeysa (Hargeisa) (faqradda 52).
  • 14 Nofembar 2001. Shirku wuxuu doortay Jaamac Cali Jaamac (Jama Ali Jama), "xubin hore oo ka tirsanaa Jabhadda Diimuqraadiga Badbaadinta Soomaaliyeed, oo si weyn loogu yaqaan inuu ka soo horjeedo Gaas Cabdullaahi Yuusuf" (tarjumaad). Yuusuf "wuu diiday natiijada, wuxuuna ciidamadiisa la soo laabtay Garoowe" (tarjumaad) (S/2002/189, faqradda 7).
  • Maajo 2002. Ciidamada Yuusuf waxay galeen Boosaaso "iyagoo aan la kulmin iska caabin ku dhow" (tarjumaad); Jaamac Cali Jaamac "wuxuu u cararay Laascaanood" (tarjumaad) (S/2002/709, faqradda 8).

2004 ilaa 2012

  • Oktoobar 2004. Baarlamaanka Federaalka ee KMG ah ayaa Cabdullaahi Yuusuf u doortay Madaxweynaha Soomaaliya. Eeg Baarlamaanka Federaalka ee KMG ah.
  • 26 Diseembar 2004. Mowjadihii tsunami ee Badweynta Hindiya waxay Soomaaliya ku dileen qiyaastii 300 qof, inta badan jasiirad-gacmeedka Xaafuun (Hafun). Eeg tsunamigii 2004.
  • 15 Oktoobar 2007. "Dagaal culus oo ay ku dhinteen ugu yaraan 10 qof kadib, ciidamada 'Soomaaliland' waxay la wareegeen Laascaanood" (tarjumaad), caasimadda Sool. "Puntland" waxay abaabushay ciidamo "si ay u celiso waxay u arkeen duullaan" (tarjumaad) (S/2007/658, faqradda 14).
  • 29 Oktoobar 2008. Qaraxyo ismiidaamin ah ayaa ka dhacay Boosaaso iyo Hargeysa. Eeg Qaraxyadii Hargeysa iyo Boosaaso.
  • Bartamihii 2000-meeyadii ilaa 2012. Afduubyo markab ayaa laga soo qaadi jiray xeebaha Mudug, Nugaal iyo Bari, waxayna heerkoodii ugu sarreeyay gaareen 2009–2011. Eeg burcad-badeednimada xeebaha Soomaaliya.

2012 ilaa hadda

  • 2019. Siciid Cabdullaahi Deni (Said Abdullahi Deni) ayaa noqday Madaxweyne. Dhammaan madaxdii soo martay, eeg Madaxweynayaasha Puntland.
  • Febraayo 2022. Al-Shabaab waxay qarax ka geysatay maqaaxi shaah oo ku taal Boosaaso, "iyadoo la sheegay inay beegsanaysay odayaal ku lug lahaa hannaanka doorashada" (tarjumaad), laba maalmood kadibna waxay weerartay kolonyada Deni (S/2022/392, faqradda 17).
  • 2023. Doorashooyin toos ah oo golayaasha deegaanka ayaa lagu qabtay 30 degmo. Bulshooyinka Dhulbahante ee Laascaanood iyo Sool, oo ka mid ah deegaanka ay Puntland sheegato, waxay ku biireen federaalka iyagoo noqday waxa hadda ah Dowladda Waqooyi Bari. Eeg Doorashooyinka Puntland iyo Dowladda Waqooyi Bari.
  • 31 Maarso 2024. Puntland waxay sheegtay inaysan mar dambe aqoonsanayn awoodda dowladda federaalka, kadib isbeddello lagu sameeyay dastuurka qaranka. Eeg Puntland.

Yaa dhibaatadu gaartay?

  • Dadka Boosaaso iyo Garoowe, oo ku dhex jiray dagaalladii 2001–2002 (S/2001/963; S/2002/709).
  • Dadka Laascaanood iyo Sool, dagaalladii 2007 iyo kuwii ka dambeeyay (S/2007/658).
  • Dadka jasiirad-gacmeedka Xaafuun, tsunamigii 2004.
  • Muhaajiriinta ka dhoofa Boosaaso. Sebtembar 2007 oo keliya, 14 doonyood oo ay saarnaayeen in ka badan 1,500 qof ayaa gaaray Yaman (Yemen), "iyadoo 62 la sheegay inay dhinteen ama ay maqan yihiin" (tarjumaad) (S/2007/658, faqradda 47).

Ilaha way kala duwan yihiin

  • Taariikhda aasaaska. QM waxay doorashadii Madaxweynihii ugu horreeyay ku taariikhaysay 23 Luulyo 1998. Puntland waxay xustaa 1 Agoosto 1998. Eeg Puntland.

Akhri ilaha asalka ah

  • Xoghayaha Guud ee QM, warbixinnada Soomaaliya: S/1999/882 (16 Agoosto 1999), PDF; S/2001/963, PDF; S/2002/189, PDF; S/2002/709, PDF; S/2007/658, PDF.

Ilaha

  1. Maktabadda Koongareeska, "Imperial partition" · countrystudies.us
  2. Golaha Ammaanka QM, S/1999/882, faqradda 18 · documents.un.org
  3. S/2001/963, faqradaha 23–24 · documents.un.org
  4. S/2002/189, faqradda 7 · documents.un.org
  5. S/2002/709, faqradda 8 · documents.un.org
  6. S/2007/658, faqradda 14 · documents.un.org
  7. S/2022/392, faqradda 17 · documents.un.org