Ramadaanka iyo Ciidaha Soomaaliya: soonka, afurka, arkidda dayaxa iyo labada Ciid

Soonka iyo xeerarkiisa

Soonka bisha Ramadaan waa mid ka mid ah shanta tiir ee Islaamka. Daraasadda dalka ee Maktabadda Koongareeska Mareykanku waxay soonka ku tilmaantaa "ka fogaanshaha cuntada, cabbitaanka, tubaakada iyo galmada waaberiga ilaa qorrax-dhaca". Dadka safarka ku jira waa laga cafin karaa, laakiin "waa inay mar dambe gutaan" (Library of Congress, Somalia: A Country Study, 1992). Soomaali ahaan waxaa la yiraahdaa soon, cuntada lagu furo qorrax-dhacana waa afur (cuntada Soomaalida).

Ramadaanku sannad walba qiyaastii 11 maalmood ayuu hore u soo dhacaa maxaa yeelay wuxuu raacaa dayaxa. Xisaab ahaan, Ramadaanka 1448 wuxuu bilaabmayaa qiyaastii 8 Febraayo 2027. Eeg kalandarka Islaamka si aad u aragto taariikhaha.

Waaberiga ka hor: sareenka iyo suxuurka

Qoraa reer Somaliland ah ayaa sharraxaya sida, dhowr toddobaad ka hor Ramadaanka, haweenku u diyaariyaan sareen: isku-dar masago iyo sarreen ah oo la qooyo, la miiro, qorraxda lagu qalajiyo, lana tumo. Waxaa lagu cunaa boorash ahaan caano ama saliid, wakhtiga suxuurka, oo ah cuntada waaberiga ka hor. Xaafadaha qaar, sheekh ama ardaydiisu waxay waaberiga ka hor dariiqyada u maraan si ay dadka suxuurka ugu toosiyaan (Umayma Good, "Ramadan in Somaliland", Andariya, 25 Abriil 2021).

Afurka

Isla warbixintu waxay sheegaysaa in makhaayadaha iyo kafeyaashu maalinta xiran yihiin, qorrax-dhacana furmaan. Soonka waxaa lagu furaa timir iyo biyo. Raggu inta badan waxay salaadda maqribka ku tukadaan masaajidka xaafadda ka hor intaysan qoysaskooda la afurin (Andariya, 2021). Cuntooyinka afurka ee caadiga ah waxaa ka mid ah:

Sambuus: keeg saddex-gees ah oo lagu buuxiyay hilib xawaash leh, tuuna ama misir.
Bajiye: shiil laga sameeyay digir la burburiyay, basal, toon iyo basbaas, oo lagu cuno shidni, suugo cagaar ah oo kulul.
Canjeero (laxoox): canjeerada jilicsan, oo Ramadaanka lagu cuno beer iyo basal ama suqaar.
Qaxwo: qaxwo caano leh oo lagu daray qorfe iyo heyl, oo la cabbo afurka kadib iyo salaadda habeenka ka hor (Andariya, 2021).

Warbixin Associated Press oo Muqdisho laga diray 2023 ayaa afurka caadiga ah ee guryaha ladan ku tilmaantay sambuus iyo cunto fudud kale, casiir, shaah ama qaxwo, kadibna bariis, baasto ama rooti oo lagu cuno hilib geel, ari, digaag ama kalluun, iyo macmacaan (AP, Arab News, 29 Maarso 2023). Sidoo kale eeg cuntada Soomaalida.

Habeennada

Afurka kadib qoysas badan waxay dhegaystaan muxaadaro gaaban oo sheekh bixiyo, oo la yiraahdo maxadiro, kadibna salaadda taraawiixda. Intaas kadib dadku waxay isugu yimaadaan kafeyaasha iyo meelaha shaaha si ay u dhegaystaan Nabi Amaan, heeso lagu ammaanayo Nebiga. Tobanka habeen ee ugu dambeeya suuqyadu way soo daahaan, waalidkuna carruurta waxay u iibiyaan dhar cusub oo Ciidda ah (Andariya, 2021).

Qiimaha iyo sadaqada

Ramadaanka baahidu way korodhaa, qiimaha cuntaduna badanaa wuu kacaa. 2023, AP waxay sheegtay in kiilada hilibka geela ee Muqdisho ay ka kacday qiyaastii 4 doollar bisha ka hor, ilaa qiyaastii 6 doollar. Ramadaankaas wuxuu ku beegnaa abaartii ugu dheerayd ee la diiwaan geliyay. Hooyo barakacday oo lix carruur ah leh, kuna nool xero ku taal duleedka Muqdisho, ayaa AP u sheegtay in qoyskeedu ku afuri jiray biyo, timir iyo cunto loo deeqay. Barnaamijka Cuntada Adduunku wuxuu sheegay in kororka Ramadaanku "khasaare ku yahay qoysaska nugul ee ku tiirsan suuqyada maxalliga ah" (AP, VOA, 1 Abriil 2023).

Imaamyada Muqdisho waxay ku boorriyeen dadka awooda inay saboolka wax siiyaan. Sheekh Cabdikariin Ciise Cali ayaa AP u sheegay: "Dadka qaar waxay u baahan yihiin cunto ay ku afuraan. Fadlan caawiya" (isla ilaha). Somaliland, kooxaha dhallinyaradu waxay lacag ka ururiyaan ganacsatada iyo qurba-joogta si ay cunto iyo dhar ugu iibiyaan qoysaska saboolka ah, hay'adaha samafalkuna waxay maalin walba afur ku bixiyaan barxadaha masaajiddada (Andariya, 2021). Eeg sakada, sadaqada iyo waqfiga.

Yaa go'aamiya goorta Ciiddu bilaabanto

Ciidul Fitri waxay bilaabantaa marka la arko dayaxa bisha Shawaal, oo Soomaali ahaan loo yaqaan Soonfur. Dowladdu markaas ayay ku dhawaaqdaa maalinta. 30 Maarso 2025 dowladda federaalku waxay Ciidda ku dhawaaqday 31 Maarso, kadib markii la sheegay in dayaxa laga arkay Hargeysa, Caabudwaaq, Beledxaawo iyo Walaweyn (FTL Somalia, 30 Maarso 2025).

Sannadaha qaar, maamullo kala duwan ayaa ku dhawaaqay maalmo kala duwan. Maajo 2021, xafiiska garsoorka al-Shabaab wuxuu sheegay in siddeed qof oo ku sugan Hiiraan, Gedo, Baay iyo Bakool ay arkeen dayaxa, wuxuuna amray Ciid deegaannada kooxdu haysay, halka dowladda federaalku sheegtay in dayaxa aan la arkin iyo in 12 Maajo ahayd maalintii ugu dambeysay ee Ramadaanka (Garowe Online, 12 Maajo 2021). Maarso 2026, Goobjoog News waxay sheegtay in Ciidda "isla mar lagu dabaaldegay dhammaan gobollada dalka", si ka duwan sannadihii hore markii deegaannada qaar ay maalin dambe dabaaldegi jireen (Goobjoog News, 20 Maarso 2026).

Maalinta Ciidul Fitri

Goobjoog waxay sharraxday waddooyinka waaweyn ee Muqdisho, fagaarayaasha iyo goobaha madadaalada oo ay ka buuxaan dad dhar cusub xiran, is-hambalyeynaya, qoysaskoodana la jooga, iyadoo carruurtu ciyaaro ku jiraan (Goobjoog News, 2026). Xalwada Soomaaliyeed ayaa martida loo dhigaa (cuntada Soomaalida). Qoraaga Andariya wuxuu sharraxayaa saddex maalmood oo dabaaldeg ah oo Somaliland ka dhaca (Andariya, 2021).

Ciidul Adxa iyo ganacsiga xoolaha xajka

Ciidul Adxa waxay ku beegan tahay 10 Dul Xijja, dhammaadka xajka, marka qoysaska awooda ay xoolo qalaan (kalandarka Islaamka). Dowladda federaalku waxay taageertay 9,043 xujey oo Soomaali ah 2023 (Waaxda Arrimaha Dibadda Mareykanka, Warbixinta Xorriyadda Diinta 2023, ecoi.net). Eeg xajka Soomaaliya.

Xajku sidoo kale waa xilliga ugu sarreeya ee ganacsiga xoolaha Soomaalida, maxaa yeelay xujayda Maka waxay u baahan yihiin xoolo ay ku gowracaan. 2016, Codka Ameerika wuxuu sheegay in xarunta karantiilka ee dekedda Berbera, oo ku taal Somaliland, ay "haysato in ka badan hal milyan oo xoolo ah marka xajku ugu sarreeyo", iyo in hal markab uu qaadi karo 20,000 ilaa 120,000 xoolo ah (VOA Learning English, 8 Sebtembar 2016). Eeg ganacsiga, dhoofinta iyo soo dejinta iyo dekedaha.