Sako, sadaqo iyo waqf: bixinta Islaamka ee Soomaaliya

Saddex nooc oo bixin ah

Sako (ama zakaat): mid ka mid ah shanta tiir ee Islaamka. Waaxda Arrimaha Dibadda Mareykanku waxay ku tilmaantaa "bixin sannadle ah oo Islaami ah oo waajib ah, oo qadar go'an leh, badanaa 2.5 boqolkiiba hantida qofka, si ay faa'iido ugu yeelato saboolka" (Waaxda Arrimaha Dibadda Mareykanka, Warbixinta Xorriyadda Diinta 2023, ecoi.net). Daraasadda dalka ee Maktabadda Koongareeska Mareykanku waxay bixinta sakada ku tirisaa tiirarka, waxayna xustaa in waajibnimadeedu "ku xiran tahay awoodda qofka" (Library of Congress, Somalia: A Country Study, 1992).
Sadaqo: samafal ikhtiyaari ah, oo la bixiyo wakhti kasta.
Waqf: hanti si joogto ah "Ilaah loogu bixiyay", oo isticmaalkeeda ama dakhligeeda loo qoondeeyo masaajid, dugsi ama saboolka.

Dhulka Ilaah loo bixiyay

Waqfiga Soomaaliyeed ee ugu diiwaanka badan waa dhulka la siiyay sheekhyada suufiyada. Hoggaamiyayaasha dariiqooyinka diintu waxay odayaasha abtirsiinta ka codsan jireen dhul ay ku dhisaan masaajiddo iyo tuulooyin beereed (jamaaco). "Dhul badanaa si bilaash ah ayaa loo bixin jiray", sida ay daraasadda Maktabadda Koongareesku sheegto, bixiyuhuna wuxuu helayay barako "maadaama dhulka loo arkayay mid Ilaah loo bixiyay". Lahaanshuhu "wuxuu ahaa arrin samafal oo keliya", sidaas darteedna khilaafaadka wuu ku dhici karay (Library of Congress, 1992). 1950-meeyadii in ka badan 90 tuulo oo noocaas ah oo koonfurta ku yiillay ayaa waxaa ku noolaa qiyaastii 35,000 qof (isla ilaha). Eeg dariiqooyinka suufiyada Soomaaliya.

Dowladda iyo sakada maanta

Wasaaradda Awqaafta iyo Arrimaha Diinta ee Soomaaliya ayaa haysa arrimaha waqfiga. Oktoobar 2025 waxay Jabuuti ku qabatay aqoon-is-weydaarsi shan maalmood ah oo ay la yeelatay Wasaaradda Arrimaha Diinta, Dhaqanka iyo Awqaafta Jabuuti, oo ku saabsanaa "maamulka awqaafta iyo ururinta iyo diiwaangelinta sakada" (SONNA, 23 Oktoobar 2025).

Maarso 2020, NZF Worldwide, oo laan ka ah National Zakat Foundation ee Boqortooyada Ingiriiska, ayaa sheegtay in Barnaamijka Horumarinta ee Qaramada Midoobay (UNDP) loogu yeeray inay naqshadeeyaan hab qaran oo sako oo Soomaaliya ah, iyagoo la shaqaynaya maamullada maxalliga ah, culimada Islaamka iyo Bangiga Dhexe ee Soomaaliya (Salaam Gateway, 18 Maarso 2020). Cilmi-baarayaal ka socda jaamacado Malaysia, Itoobiya iyo Suudaan ah ayaa sidoo kale daraasay sida sakada iyo waqfigu u maalgelin karaan horumarka Soomaaliya (Lex Forensica journal, USIM).

"Sakada" qasabka ah ee al-Shabaab

Al-Shabaab waxay leedahay xafiis la yiraahdo Zakawaat oo ururiya xoolo iyo dalag, kana duwan xafiiskeeda maaliyadda ee ururiya lacag caddaan ah. Machadka Hiraal, xarun cilmi-baaris oo Muqdisho ku taal, ayaa 2018 sheegay in madaxii ugu horreeyay ee xafiiskaas la eryay sannad kadib maxaa yeelay sakada wuxuu siin jiray saboolka, iyo in markaas kadib qayb yar oo keliya ay saboolka gaartay (Hiraal Institute, "The AS Finance System", 16 Luulyo 2018).

Global Initiative Against Transnational Organized Crime waxay ku tilmaantaa "cashuur samafal oo qasab ah", waxayna sheegtaa in al-Shabaab sannadkii ururiso in ka badan 100 milyan oo doollar oo Mareykan ah, qiyaastii saddex meelood meel ka mid ahna Muqdisho ka timaado. Waxay sheegtaa in kooxdu adeegsato diiwaannada nootaayayaasha, saraakiisha dekedda iyo dallaaliinta guryaha si ay u xisaabiyaan waxa ganacsiyadu ku leeyihiin (Global Initiative, 24 Abriil 2025). Luulyo 2025 hay'adda sirdoonka Soomaaliya ayaa ganacsatada uga digtay inay bixiyaan lacag lagu dalbado hanjabaad (AllAfrica, Luulyo 2025). Eeg qaab-dhismeedka iyo hoggaamiyayaasha al-Shabaab.

Bixinta Ramadaanka

Imaamyada Muqdisho waxay Ramadaanka ku boorriyaan dadka awooda inay saboolka wax siiyaan, kooxaha dhallinyarada ee Somaliland-na waxay lacag ka ururiyaan ganacsatada iyo qurba-joogta si ay cunto iyo dhar ugu iibiyaan qoysaska saboolka ah (AP, VOA, 1 Abriil 2023; Umayma Good, Andariya, 2021). Eeg Ramadaanka iyo Ciidaha Soomaaliya.