Soomaaliya iyo Jabuuti

Sidee bay maanta u xiriiraan Soomaaliya iyo Jabuuti?

Labada dowladood waa saaxiibo dhow. 30 Sebtembar 2026 Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud wuxuu magaalada Jabuuti kula kulmay Madaxweyne Ismaaciil Cumar Geelle, waxayna ka wada hadleen iskaashiga amniga, dhaqaalaha iyo siyaasadda (AllAfrica, 1 Oktoobar 2026). Xasan Sheekh wuxuu sidoo kale ka qeyb galay dabaaldegga xorriyadda Jabuuti 27 Juun 2026 (Dawan Africa, 26 Juun 2026).

12 Nofembar 2026 machadyada diblomaasiyadda ee labada dal waxay Muqdisho ku saxiixdeen heshiis is-afgarad oo ku saabsan tababar, cilmi-baaris iyo siminaarro wadajir ah (Dawan Africa, 12 Nofembar 2026). 8 Nofembar 2026 wasiirrada arrimaha dibadda Soomaaliya, Jabuuti iyo Masar waxay Tripoli kaga wada hadleen amniga Badda Cas (Garowe Online, Nofembar 2026).

Jabuuti waxay ciidamo ku leedahay howlgalka Midowga Afrika, waxay martigelisaa ku dhawaad 13,900 qaxooti ah oo Soomaaliya ka yimid, waxayna 2023 la gashay ganacsi dhan US$138 milyan.

Goormuu xiriirku bilowday?

Dadka Jabuuti iyo Soomaaliya waxay wadaagaan luqad, diin iyo ganacsi qadiimi ah oo Gacanka Cadmeed ku teedsan. Taariikhda hore ka akhri Seylac ka hor 1300.

Jabuuti waxay xorriyadda ka qaadatay Faransiiska 27 Juun 1977, madaxweynaheedii ugu horreeyayna wuxuu ahaa Xasan Guuleed Abtidoon (Xafiiska Taariikhda Mareykanka; Horn Review, 7 Abriil 2025). Dowladdii Siyaad Barre waxay ururka OAU iyo goleyaal kale u ololeysay xorriyadda Jabuuti. Dagaalkii Ogaadeenya ee 1977–1978 Jabuuti waxay la safatay Itoobiya, sida uu sheegay isla qoraalkaasi.

Kadib burburkii dowladda Soomaaliya 1991, safaaraddii hore ee Jabuuti ee Muqdisho waa la burburiyay. Ku dhawaad toban sano safiirka Jabuuti wuxuu ka shaqaynayay Villa Somalia (Garowe Online, 2017).

Yaa ah safiirrada iyo ergooyinka?

Jabuuti ee Soomaaliya

• Dayib Dubbad Roble, safiir, ayaa 14 Diseembar 2010 Muqdisho ka furay dhismo cusub oo safaaradda ah (Hiiraan Online, 14 Diseembar 2010).
• Maxamed Ibraahim Yuusuf, oo Guddoomiyaha Golaha Shacabka Sheekh Aadan Madoobe u soo dhaweeyay safiir cusub ahaan; wasiirka arrimaha dibadda ayaa 5 Maajo 2026 la qabtay kulan sagootin (Garowe Online; AllAfrica, 6 Maajo 2026).
• Cismaan Dubbad, safiirka Nofembar 2026 (Dawan Africa, 12 Nofembar 2026).

Xafiisyada: Jabuuti waxay safaarad ku leedahay Muqdisho; Geelle iyo Farmaajo ayaa dhagaxa dhismaha cusub dhigay maalintii caleemasaarka Farmaajo 2017 (Garowe Online, 2017). Soomaaliya waxay safaarad ku leedahay Jabuuti. Somaliland waxay wakiil ku leedahay Jabuuti; Diseembar 2025 waxay wakiilkeeda Cabdifataax Saciid Axmed u yeertay tashi (The Standard, 31 Diseembar 2025).

Yaa dhisay xiriirka?

• Ismaaciil Cumar Geelle, madaxweynaha Jabuuti tan iyo 1999, ayaa bilaabay oo martigeliyay shirkii Carta 2000 (Arab News, 26 Oktoobar 2025). Wuxuu sidoo kale dhexdhexaadiyay wadahadallada Soomaaliya iyo Somaliland Juun 2020 iyo Diseembar 2023 (Garowe Online, 18 Juun 2020; eNCA, 30 Diseembar 2023).
• Cabdiqaasim Salaad Xasan ayaa 25 Ogosto 2000 golihii ku-meelgaarka ahaa ee Carta u doortay madaxweyne (Al Bawaba/AFP, 31 Ogosto 2000).
• Axmedu Ould-Cabdalla, ergeyga gaarka ah ee QM, ayaa markhaati ka ahaa heshiisyadii 2008 ee dowladda ku-meelgaarka ah iyo ARS ee Jabuuti (PA-X, 21 Sebtembar 2008).
• Xamuud A. Suldaan, wasiirka arrimaha diinta Jabuuti, ayaa markhaati ka ahaa war-murtiyeed 21 Sebtembar 2008 (PA-X).
• Shariif Sheekh Axmed waxaa 31 Janaayo 2009 madaxweyne u doortay baarlamaankii la ballaariyay oo ku shiray Jabuuti (Al Jazeera, 31 Janaayo 2009).
• Maxamuud Cali Yuusuf, wasiirka arrimaha dibadda Jabuuti xilligaas, ayaa ku dhawaaqay horumarkii wadahadallada Juun 2020 (Garowe Online, 2020).
• Cabdulqaadir Xuseen Cumar, wasiirka arrimaha dibadda Jabuuti, ayaa Diseembar 2025 la safay Masar, Soomaaliya iyo Turkiga markii ay diideen aqoonsiga Israa'iil ee Somaliland (The Standard, 2025).
• Yaasiin Maxamuud Ibar iyo Yuusuf Muuse Dawaaleh, guddoomiyeyaasha rugaha ganacsiga Soomaaliya iyo Jabuuti, ayaa 15 Sebtembar 2026 ku kulmay Jabuuti (Dawan Africa, 16 Sebtembar 2026).
• Maxamed Guure iyo Xasan Cumar Maxamed, agaasimeyaasha machadyada diblomaasiyadda, ayaa saxiixay heshiiska Nofembar 2026 (Dawan Africa).

Heshiisyo noocee ah ayay saxiixeen?

• Carta, 2000: shirku wuxuu furmay 2 Maajo 2000, wuxuuna dhisay Baarlamaan Ku-meelgaar ah oo 225 xubnood ah iyo Axdi Qaran oo saddex sano ah (Arab News, 2025; SONNA, 29 Oktoobar 2025).
• Heshiiskii Jabuuti, 2008: waxaa saxiixay dowladda ku-meelgaarka ah iyo ARS; Golaha Ammaanka QM wuxuu soo dhaweeyay heshiiskii 19 Ogosto 2008 (Golaha Ammaanka QM, SC/9440).
• War-murtiyeed gargaar abaareed, 21 Sebtembar 2008 (PA-X).
• War-murtiyeedka Soomaaliya iyo Somaliland, 29 Diseembar 2023, oo Jabuuti lagu saxiixay (eNCA).
• Heshiiska tababarka diblomaasiyadda, 12 Nofembar 2026 (Dawan Africa).

Hoggaamiyeyaashee booqday?

• 2 Maajo – Ogosto 2000: ku dhawaad 4,000 ergo Soomaaliyeed oo Carta joogay (Arab News).
• Janaayo 2009: baarlamaanka Soomaaliya oo Jabuuti ku shiray (Al Jazeera).
• 2017: Geelle oo Muqdisho u yimid caleemasaarka Farmaajo (Garowe Online).
• Ogosto 2019: Farmaajo oo Jabuuti booqday (Garowe Online, 3 Sebtembar 2019).
• Juun 2020: Farmaajo, Abiy Axmed iyo Muuse Biixi oo Jabuuti ku kulmay (Garowe Online).
• 28–29 Diseembar 2023: Xasan Sheekh iyo Muuse Biixi oo Jabuuti joogay (eNCA).
• 26–27 Juun 2026 iyo 30 Sebtembar 2026: Xasan Sheekh oo Jabuuti booqday (Dawan Africa; AllAfrica).

Intee ganacsi ah ayay sameeyaan?

Jabuuti waxay xogta ganacsigeeda u gudbisaa QM, Soomaaliyana ma gudbiso. Tirooyinka Jabuuti (UN Comtrade):

• 2021: dhoofin US$27.4 milyan; soo dejin US$7.7 milyan
• 2022: dhoofin US$54.1 milyan; soo dejin US$25.7 milyan
• 2023: dhoofin US$54.0 milyan; soo dejin US$84.2 milyan

2023 alaabta ugu badan ee Jabuuti u dhoofisay Soomaaliya waxay ahaayeen saliid iyo baruur (US$16.3 milyan), qalab koronto (US$12.5 milyan) iyo gaadiid (US$6.9 milyan). US$81.7 milyan oo soo dejinteeda ka mid ah waxay ku jireen qaybta HS 49, alaab daabacan (UN Comtrade, 2023).

Sebtembar 2026 ganacsatada Soomaaliyeed waxay Jabuuti ka codsadeen in ay dib u bilowdo soo dejinta muuska, babaayga iyo qarabuuska Soomaaliya; waxaa kale oo laga wada hadlay maraakiib yaryar oo dekedda Jabuuti iyo dekedaha Soomaaliya isku xira (Dawan Africa, 16 Sebtembar 2026).

Intee gargaar iyo lacag ah ayaa la geliyay?

Jabuuti ma aha deeq-bixiye weyn. Waxay gacan ku siisay martigelinta shirarka nabadda, ciidamo iyo qaxooti. Qoysaska Jabuuti waxay afar bilood martigeliyeen ergooyinkii shirka Carta (Arab News, 2025).

Arrimaha amniga?

20 Diseembar 2011 horudhac ka kooban 100 askari oo Jabuuti ah ayaa Muqdisho soo degay, kuwaas oo ahaa qaybtii ugu horreysay ee ku dhawaad 900 askari; Jabuuti waxay noqotay dalkii saddexaad ee ciidamo u dira howlgalka Midowga Afrika (AFP iyo Terra Daily, 20 Diseembar 2011). Ciidankeedu wuxuu markii dambe joogay Beledweyne iyo Buulobarde ee Hiiraan; Maarso 2026 guutadeeda 13-aad ayaa halkaas la wareegtay iyadoo hoos timaada AUSSOM (AUSSOM, 16 Maarso 2026). Eeg Ciidamada Jabuuti ee Soomaaliya iyo Ciidamada shisheeye ee Soomaaliya.

Sidee Jabuuti ula macaamishaa Somaliland iyo dowlad-goboleedyada?

• Jabuuti ma aqoonsana Somaliland, laakiin xiriir aan rasmi ahayn ayay leeyihiin, wakiillona way is-dhaafsadeen (The Standard, 31 Diseembar 2025).
• Muuse Biixi safarkiisii ugu horreeyay ee madaxweyne wuxuu ku tagay Jabuuti; Sebtembar 2019 Geelle wuxuu ku soo dhaweeyay sharaf buuxda (Garowe Online, 3 Sebtembar 2019).
• Heshiiskii dekedda ee Somaliland iyo Itoobiya Janaayo 2024 kadib xiriirku wuu qaboobay. Wafdi uu hoggaaminayo Cali Xamuud Jibriil, guddoomiye ku-xigeenka labaad ee Golaha Wakiillada Somaliland, ayaa Diseembar 2024 Jabuuti u tagay si xiriirka loo hagaajiyo (Hiiraan Online, 4 Diseembar 2024).
• Maajo 2025 madaxweynaha cusub ee Somaliland, Cabdiraxmaan Cirro, ayaa Jabuuti booqday isagoo ka jawaabaya martiqaad (Eastleigh Voice, Maajo 2025).
• Bangiga Horumarinta Afrika ayaa maalgelinaya waddo 30 km ah oo Lowyacaddo ilaa Seylac ah, qaybta koowaad ee waddada Negad–Lowyacaddo–Boorama, oo qiyaastii ku kacaysa US$44 milyan (African Review, 27 Ogosto 2025).
• Booqasho uu Jabuuti ku tagay, Xasan Sheekh wuxuu Geelle ka codsaday gargaar loogu talagalay dadka abaartu ku dhufatay ee Awdal (Villa Somalia).

Ma jiraan khilaafyo?

• Somaliland iyo Israa'iil, Diseembar 2025: wasiirka arrimaha dibadda Jabuuti wuxuu ka qeyb galay wada-hadal taleefoon oo Masar, Soomaaliya iyo Turkiga ay ku diideen aqoonsiga Israa'iil ee 26 Diseembar 2025; Somaliland ayaa kadib wakiilkeedii Jabuuti u yeeratay, waxayna sheegtay in tallaabadu caadi tahay (The Standard, 31 Diseembar 2025).
• Dekedaha: Jabuuti waxay maamushaa ku dhawaad 95% ganacsiga badda ee Itoobiya, Berbera-na waxaa loo soo bandhigaa waddo kale (Eastleigh Voice, Maajo 2025).

Immisa Soomaali ah ayaa ku nool Jabuuti?

Dhammaadkii 2025 UNHCR waxay Jabuuti ku tirisay 13,853 qaxooti iyo 208 magangalyo-doon oo Soomaaliya ka yimid; 1991 tiradu waxay ahayd 84,628 qaxooti (UNHCR API). Eeg Jabuuti (qaxootiga Soomaaliyeed).

Halkee bay Jabuuti ka taagan tahay QM iyo hay'adaha kale?

• Jabuuti waxay ciidamo u dirtay AMISOM tan iyo 2011 iyo AUSSOM (AUSSOM, 2026).
• Jabuuti inta badan waxay la safataa Soomaaliya arrimaha diblomaasiyadda, oo ay ku jiraan codbixinta QM (The Standard, 2025).
• Qaraarka Golaha Ammaanka 1907 ee 23 Diseembar 2009 wuxuu Heshiiskii Jabuuti ku tilmaamay "saldhigga xallinta khilaafka Soomaaliya" (QM, S/RES/1907 (2009)).

Bogag la xiriira

• Jabuuti (qaxootiga Soomaaliyeed)
• Ciidamada Jabuuti ee Soomaaliya
• Dowladihii ku-meelgaarka ahaa, 2000–2012
• Cabdiqaasim Salaad Xasan
• Shariif Sheekh Axmed
• AMISOM
• AUSSOM
• Somaliland 1991 ilaa 2026