Dowladihii KMG, 2000–2012: Dowladda KMG ee Qaranka (TNG) iyo Dowladda Federaalka KMG (TFG)

Kooban

Burburkii dowladdii dhexe ee 1991 kadib, Soomaaliya sagaal sano ayay ahayd dowlad la'aan. Waxaa xigay laba dowladood oo KMG ah (ku-meel-gaar), labaduba waxaa lagu dhisay shirar dibadda lagu qabtay. Dowladda KMG ee Qaranka (TNG) waxay bilaabatay 2000. Dowladda Federaalka KMG (TFG) waxay jirtay 2004 ilaa 2012 (Congressional Research Service, RL33911).

Xilligii KMG wuxuu dhammaaday 20 Agoosto 2012, markii la dhisay Baarlamaan Federaal ah oo cusub (Xoghayaha Guud ee QM, warbixinta S/2013/69, faqradda 2).

Shirkii Carta iyo TNG, 2000

Maajo 2000. Shirka Dib-u-heshiisiinta Soomaalida ayaa ka furmay Carta, Jabuuti, iyadoo la raacayo qorshe ay ansixisay IGAD. Ku dhawaad 400 ergo ayaa ka qayb galay dhowr bilood (CRS, RL33911).
13 Agoosto 2000. Ergadu waxay ku heshiiyeen in la dhiso Dowlad KMG ah oo Qaran iyo Gole Shacab KMG ah (isla ilaha).
26 Agoosto 2000. Waxay madaxweyne u doorteen Cabdiqaasim Salaad Xasan (isla ilaha).

CRS waxay qortay in qaar ka mid ah hoggaamiyeyaashii kooxaha hubaysan, iyo maamullada Somaliland iyo Puntland, ay qaadaceen shirka Carta (isla ilaha).

Shirarkii Kenya iyo TFG, 2002–2004

Oktoobar 2002. IGAD waxay Eldoret, Kenya, ka furtay shir cusub oo Kenya hoggaaminaysay. Ku dhawaad 350 ergo ayaa yimid; Somaliland kama qayb galin. Dhinacyadu waxay saxiixeen xabbad-joojin, waxayna ku heshiiyeen nidaam federaal ah (CRS, RL33911).
Sebtembar 2003. Dhinacyadu waxay ku heshiiyeen Axdi KMG ah (isla ilaha).
Agoosto 2004. Baarlamaan KMG ah oo 275 xubnood ah ayaa Kenya lagu caleemo saaray (isla ilaha).
Oktoobar 2004. Baarlamaanku wuxuu madaxweyne u doortay Cabdullaahi Yuusuf Axmed (isla ilaha).

Baydhabo, Muqdisho iyo Itoobiya, 2006–2008

Sannadkii 2006 Midowga Maxkamadaha Islaamiga ayaa la wareegay Muqdisho, xilligaas oo TFG ay fadhiday Baydhabo. 28 Diseembar 2006 ciidamada Itoobiya ayaa qabsaday Muqdisho, Janaayo 2007 TFG waxay u guurtay caasimadda (CRS, RL33911).

Dagaal ayaa ka dhex qarxay dowladda iyo kooxaha mucaaradka hubaysan. CRS waxay warbixinadeeda dambe ku sheegtay in al-Shabaab iyo kooxo kale ay gacanta ku hayeen inta badan koonfurta iyo bartamaha, iyo in TFG iyo ciidamada Midowga Afrika, AMISOM, aysan joogin meel ka baxsan Baydhabo iyo Muqdisho (isla ilaha).

Heshiiskii Jabuuti, 2008–2009

Juun 2008 TFG iyo Isbahaysiga Dib-u-xoraynta Soomaaliya (ARS), oo ay hoggaaminayeen hoggaamiyeyaashii hore ee Maxkamadaha, ayaa Jabuuti heshiis ku saxiixday. Waxaa dhexdhexaadiyay ergayga QM Axmedu Ould-Cabdalla. Waxay ku heshiiyeen xabbad-joojin, ka bixitaanka ciidamada Itoobiya iyo ciidan QM ah (CRS, RL33911).

Janaayo 2009 baarlamaanka la ballaariyay wuxuu madaxweyne u doortay hoggaamiyihii ARS, Sheekh Shariif Sheekh Axmed. Wuxuu ra'iisul wasaare u magacaabay Cumar Cabdirashiid Cali Sharmaarke (isla ilaha). CRS waxay sheegtay in baarlamaanku 2010 lahaa 550 xubnood (isla ilaha).

Khilaafaadkii madaxda, 2010–2011

2010. Guddoomiyihii baarlamaanka ayaa iscasilay Maajo kadib khilaaf uu la galay ra'iisul wasaaraha; Sharmaarke-na mar dambe wuu iscasilay. Dabayaaqadii Oktoobar 2010 madaxweynuhu wuxuu ra'iisul wasaare u magacaabay Maxamed Cabdullaahi Maxamed Farmaajo (CRS, RL33911).
9 Juun 2011, Heshiiskii Kampala. Madaxweynaha iyo guddoomiyaha baarlamaanka waxay ku heshiiyeen in doorashooyinka dib loo dhigo 12 bilood laga bilaabo Agoosto 2011. Heshiisku wuxuu dhigayay in ra'iisul wasaaruhu iscasilo 30 maalmood gudahood (QM, S/2011/549, faqradaha 5–6).
Agoosto 2011. Ciidamada TFG iyo AMISOM waxay al-Shabaab ka saareen Muqdisho (isla ilaha).

Dhammaadkii KMG, 2012

"Khariidad waddo" (road map) oo 2011 lagu heshiiyay ayaa dejisay hawlaha loo baahnaa in KMG lagu dhammeeyo 20 Agoosto 2012 (QM, S/2012/643, faqradda 3).

5 Maajo 2012. Ku dhawaad 135 oday dhaqameed ayaa Muqdisho ku shiray si ay u doortaan xubnaha Golaha Dastuurka iyo baarlamaanka cusub (isla ilaha, faqradda 7).
1 Agoosto 2012. Golaha Dastuurka oo 825 xubnood ahaa ayaa ansixiyay Dastuurka KMG (isla ilaha, faqradaha 2 iyo 6).
20 Agoosto 2012. Baarlamaan Federaal ah oo cusub oo 275 xubnood ah ayaa la dhisay. Odayaashu ayaa doortay xubnaha, waxaana hubiyay Guddi Farsameed (S/2013/69, faqradda 2).
20 Agoosto 2012 kadib. Baarlamaanku wuxuu madaxweyne u doortay Xasan Sheekh Maxamuud (isla ilaha).

QM waxay ku tilmaantay doorashadaas "tii ugu daah-furnayd uguna matalaad badnayd" muddadii 20-ka sano ahayd ee dhibaatada Soomaaliya, tii ugu horraysay ee gudaha dalka lagu qabto, iyadoo isla markaas xustay "warar cabsigelin iyo faragelin aan habboonayn" (isla ilaha). Waxa xigay waxaa lagu sheegay Dowladda Federaalka Soomaaliya.

Yaa dhibaatadu gaartay?

Shacabka Muqdisho ayaa ugu badnaa dhibaatada 2007–2008. Human Rights Watch waxay sheegtay in laga bilaabo horraantii 2007 in ka badan 870,000 oo qof oo rayid ah ay ka carareen Muqdisho, in ka badanna 6,000 oo rayid ah lagu dilay dagaalka (Human Rights Watch, World Report 2009). Waxay qortay in "dhammaan dhinacyada" ay si joogto ah u jebiyeen sharciga dagaalka (isla ilaha):

Ciidamada TFG iyo maleeshiyaadka la socday waxay Muqdisho ka geysteen dil, kufsi iyo dhac, iyo xarig sharci darro ah oo madax-furasho loo qaadanayay.
Ciidamada Itoobiya badanaa waxay "si aan kala sooc lahayn" ugu rasaaseeyeen dadweynaha. Agoosto 2008, kadib bambo waddada lagu dhigay oo u dhow Afgooye, askartu waxay dileen "ilaa 60 rayid ah".
Kooxaha mucaaradka hubaysan waxay ka dagaallameen xaafadaha dadku ku nool yahay, waxayna dileen shaqaale gargaar, u dhaqdhaqaaqayaal bulsho iyo saxafiyiin. Ugu yaraan toban saxafi ayaa la dilay laga bilaabo horraantii 2007 ilaa 2008.

Ilaha way kala duwan yihiin

Goorta KMG dhammaatay. QM waxay dhammaadka u qorsheysay 20 Agoosto 2012, markii baarlamaanka cusub fadhiistay; madaxweynaha waxaa la doortay taariikhdaas kadib (S/2013/69).
Tirada baarlamaanka. Wuxuu ahaa 275 xubnood 2004, 550 xubnood 2010, mar kalena 275 laga bilaabo Agoosto 2012 (CRS, RL33911; S/2013/69).
Sida baarlamaanka 2012 loo doortay. QM waxay ku tilmaantay habkii ugu matalaadda badnaa labaatan sano, isla warbixinta waxay xustay sheegashooyin cabsigelin iyo faragelin lagu sameeyay odayaasha.

Ilaha asalka ah ka akhriso

Congressional Research Service, Somalia: Current Conditions and Prospects for a Lasting Peace, RL33911: qoraalka.
Warbixinada Xoghayaha Guud ee QM ee Soomaaliya: S/2011/549 (Heshiiskii Kampala), S/2012/643 (khariidadda waddada iyo dastuurka), S/2013/69 (dhammaadkii KMG).
Human Rights Watch, World Report 2009, cutubka Soomaaliya: qoraalka.