Karanle (Karanle Hawiye)

Magaca iyo abtirsiinta

Karanle waa laan ka mid ah Hawiye, oo ah mid ka mid ah shanta qoys ee waaweyn ee qabiilada Soomaaliyeed (EUAA, 2025).

Cilmi-baaraha Jan Abbink wuxuu Karanle hoos dhigay Bah Arbera, laan Hawiye ah oo hooyo loo abtiriyo (Abbink, The Total Somali Clan Genealogy, 2009, bb. 5 iyo 29). Laanta kale ee shaxdiisa waa Bah Girei, oo ay ku jiraan qabiilada Gurgate sida Abgaal iyo Habar Gidir (bb. 26-27).

Wikipedia waxay leedahay Karanle wuxuu ahaa curadka Hawiye, oo uu ka dhalay xaaskiisii hore Arbera. Waxay sheegtay in qabriga Karanle uu ku yaal Qundhuro ee Hararghe, qabriga aabbihiis agtiisa. Waxay intaa ku dartay in Karanle lagu tiriyo awowayaasha dhinaca hooyada ee Hiraab, Bimaal iyo laamo Ogaadeen ah (Wikipedia, kayd).

Laamaha waaweyn

Wikipedia waxay bixisaa afar laamood: Gidir, Kaariye, Sexawle iyo Mursal (Murursade). Waxay soo xigatay abtirsiin Soomaaliyeed (Wikipedia, kayd):

• Gidir: Aw Bakr (Axmed Maqi); Warneif, oo ay ka dhasheen Taa'uud iyo Faasi (Aw Qariib wuxuu ka dhashay Faasi); Abshale.
• Kaariye: Af Xaaj; Laasuge, oo uu ka dhashay Abu Bakr, kaas oo ay ka dhasheen Sacad ad-Diin iyo Muxammed (oo uu ka dhashay Suldaan Muxammed).
• Mursal (Murursade): Sabti (Abu Bakr, Idinle, Cabdalla iyo Ibraahim Sabti); Foorculus (Muxammed ama Hilibi, Axmed ama Daguuro, Ebakar ama Hawar Ceene). Eeg Murursade.
• Sexawle: Balaw, oo ay ka dhasheen Iye (Reer Garaad Mahiiqe) iyo Shurbul; Ba'ad; Bur'aal, oo ay ka dhasheen Bade Samatar (Carabi iyo Haro) iyo Faarax Samatar.

Abbink wuxuu Karanle hoos dhigay saddex laamood: Gidir, Kaariye iyo Sihawiye (Abbink 2009, b. 29). Sihawiye-ga Abbink wuxuu u dhigmaa Sexawle-ga Wikipedia. Abbink wuxuu Murosade u sawiray koox u gaar ah oo isla laanta Bah Arbera ku jirta, jilibyadana Mohamed Amal, Nur 'Abdi, Septi, Gabdi iyo Foo'ulus.

Liiska ACLED ee 2025 ma laha magac Karanle ah. Wuxuu Murursade si toos ah hoos u dhigay Hawiye (ACLED, Sebtembar 2025). Kooxahan oo dhan waxay ku jiraan geedka qabiilada.

Meesha ay degaan

Ma jiro tirakoob qabiil ahaan Soomaalida u tiriya. ACCORD waxay xustay in Soomaalidu inta badan sheegtaan tiro ka badan inta ay yihiin, "si ay xoog u muujiyaan" (ACCORD, 2009, b. 11).

Wikipedia waxay leedahay Karanle badankoodu waxay ku nool yihiin Itoobiya: Harar iyo Hararghe, Bale, Babile, Deegaanka Soomaalida iyo Dire Dawa. Qaar waxay ku nool yihiin Mandera ee Kenya (Wikipedia, kayd). Soomaaliya gudaheeda, EUAA waxay diiwaangelisay laanta Murursade:

Taariikhda la diiwaangeliyay

• 1200-meeyadii iyo 1300-meeyadii. Wikipedia waxay leedahay juqraafiyayaasha Abu al-Fida iyo Ibn Sacid waxay Karanle ku xuseen bariga Itoobiya, iyagoo ka shaqeeya dahabka iyo lacagta (Wikipedia, kayd).
• 1500-meeyadii. Wikipedia waxay leedahay Karanle waxay hoggaamiyeyaal iyo askar ahaan uga muuqdeen dagaalladii Adal. Waxay Imaam Axmed Ibraahim ku sheegtay Karanle, laanta Balaw. Eeg Imam Ahmad and Adal.
• Qiyaastii 1930. Wikipedia waxay leedahay sawir lagu qoray "oday Karanle ah 1930".

Odayaasha iyo xeerka

Hoggaamiyeyaasha sare ee qabiilada Soomaaliyeed waxay leeyihiin magacyo sida suldaan, ugaas ama issim. Doorkoodu waa "inta badan garsoor iyo matalaad" (UK Home Office, 2019). Wikipedia waxay leedahay garaadada iyo ugaasyada Karanle inta badan waxay ka qayb galaan caleemo-saarka hoggaamiyeyaasha dhaqanka ee qabiilo kale. Waxay leedahay Karanle waxaa lagu yaqaan dhexdhexaadin (Wikipedia, kayd).

Colaadaha dhowaan la diiwaangeliyay

Liiska EUAA ee colaadaha qabiilada Abriil 2023 ilaa Maarso 2025 wuxuu Karanle ku xusay oo keliya laanta Murursade (EUAA, 2025, qaybta 1.5.1):

• Murursade iyo Cayr (Habar Gidir), colaad bilaabatay bartamihii 2024.
• Murursade iyo Duduble, tuulooyin u dhow Ceel Buur.

Eeg Murursade iyo colaadaha qabiilada.

Meesha iluhu ku kala duwan yihiin

• Murursade. Shaxda Bangiga Adduunka iyo Wikipedia waxay Murursade hoos dhigeen Karanle. Abbink wuxuu u sawiray Karanle garabkiisa. ACLED wuxuu si toos ah hoos u dhigay Hawiye.
• Tirada laamaha. Abbink wuxuu bixiyay saddex laamood, Wikipedia-na afar. Sihawiye iyo Sexawle waxay u muuqdaan hal magac oo laba siyaabood loo qoray.
• Imaam Axmed. Wikipedia waxay ku sheegtay Karanle. Ilaha Burtuqiiska ee R. S. Whiteway daabacay ma sheegin asalkiisa. Whiteway wuxuu u maleeyay inuu "malaha" Soomaali ahaa, laakiin wuxuu qoray in caddayntu aanay go'aamin (Whiteway 1902, b. xxxiii).
• Meesha badankoodu degaan. Wikipedia waxay badankood dhigtay Itoobiya. Warbixinnada EUAA ee Soomaaliya waxay xuseen oo keliya Murursade.

Akhri wax badan

• Hawiye (Ingiriisi)
• Murursade iyo Abgaal
• Geedka qabiilada Soomaaliyeed