Ajuuraan (Ajuran, Hawiye)

Magaca iyo abtirsiinta

Ajuuraan waa qabiil Soomaaliyeed oo inta badan lagu tiriyo Hawiye. Ilaha Ingiriisiga waxay u qoraan Ajuran iyo Ajuraan. Wikipedia waxay magac kale oo Soomaali ah u bixisay Moorshe (Wikipedia, Ajuran clan, kayd).

Il	Abtirsiinta ay bixiso
Abbink 2009	Hawiye > Jambeele > Ajuraan (Abbink, The Total Somali Clan Genealogy, 2009, b. 28)
ACLED 2025	Hawiye > Ajuran, iyadoon kooxo hoose la calaamadeyn (ACLED, Sebtembar 2025)
ACCORD 2009	"Ajuuraan inta badan waxaa loo arkaa qayb ka mid ah Hawiye" (ACCORD, 2009, b. 20)
EASO 2021	"Ajuraan (proto-Hawiye)" (EASO, 2021)
Bangiga Adduunka 2005	Wuxuu Ajuuraan ku taxay "xulafada Hawiye" (World Bank, 2005, Lifaaqa 2)

Wikipedia waxay diiwaangelisay dhaqan labaad. Dhaqankaas, Ajuuraan xagga aabbaha waxay ka soo farcameen Balcad ina Callaame. Hawiye waxay kaga xiran yihiin hooyadood Faadumo, oo ahayd gabar Jambeele. Waxay sheegtay in I. M. Lewis, Maxamed Xaaji Mukhtaar iyo Lee Cassanelli ay qoreen (Wikipedia, Ajuran clan, kayd). Eeg geedka Hawiye.

Laamaha waaweyn

Abbink wuxuu Ajuraan hoostiisa ku taxay lix laamood (Abbink 2009, b. 28):

Garen
Gelberis
Yibidalla
Gashe
Dulhata
Waqle

Jambeele hoostiisa, Abbink wuxuu kaloo Ajuraan agtiisa ku taxay Hintere, Garure, Arure iyo Olagir (isla ilaha). Wikipedia waxay ku celisay liiska Abbink. Waxay kaloo magacawday qayb la yiraahdo Wallemugge oo Kenya ku nool (Wikipedia, Ajuran clan, kayd).

Meesha ay degaan

Ma jiro tirakoob Soomaaliya qabiil ahaan dadka ku tiriya. ACCORD waxay xustay in Soomaalidu inta badan sheegtaan tiro ka badan inta ay yihiin, "si ay xoog u muujiyaan" (ACCORD, 2009, b. 11).

Meel	Waxa iluhu qoreen
Kenya	Wikipedia waxay leedahay Ajuuraan badankoodu waxay ku nool yihiin waqooyi-bari Kenya (Wikipedia, Ajuran clan, kayd). Tirakoobka Kenya ee 2019 wuxuu Ajuuraan u tiriyay koox gooni ah. Shaxda KNBS waxay qortay 177,855 qof (KNBS, Ethnic affiliation, 2019)
Itoobiya	Wikipedia waxay ku dartay Deegaanka Soomaalida ee Itoobiya (Wikipedia, Ajuran clan, kayd)
Gedo	EASO waxay bariga webiga Jubba iyo Baardheere ku sheegtay bulshooyin yaryar oo Ajuuraan ah (EASO 2021)
Jubbada Dhexe	EASO waxay ku dhigtay bariga webiga, degmada Bu'aale (EASO 2021)
Muqdisho	Wikipedia waxay leedahay qaar Muqdisho ayay deggan yihiin (Wikipedia, Ajuran clan, kayd)

Wikipedia waxay leedahay Ajuuraanka Soomaaliya waxay ku hadlaan Af-Soomaali caadi ah, kuwa webiyada Hirshabeelle degana waxay ku hadlaan Af-Maay. Waxay leedahay qaar Kenya ku nool waxay kaloo ku hadlaan Af-Boorana (isla ilaha). Eeg Soomaalida Kenya (Ingiriisi), Gedo iyo Jubbada Dhexe.

Taariikhda la diiwaangeliyay

Qarniyadii dhexe ilaa qiyaastii 1700. Wikipedia waxay leedahay reer Gareen ee beeshan ayaa xukumi jiray dawladdii Ajuuraan iyo Saldanadii Muqdisho (Wikipedia, Ajuran clan, kayd). Maktabadda Koongarasku waxay dawladda ku taariikheysay qiyaastii 1550 ilaa 1650 (Library of Congress).
Dabayaaqadii 1600-meeyadii ilaa horraantii 1700-meeyadii. Wikipedia waxay leedahay Ajuuraan waxay ka guureen dhulka hadda Hawiye leeyihiin, kadib colaado ka dhacay koonfurta-dhexe ee Soomaaliya (Wikipedia, Ajuran clan, kayd).
1930-meeyadii. Wikipedia waxay leedahay Olol Diinle waxaa loogu yeeri jiray "Suldaanka Shabeelle iyo Hawiye". Waxay leedahay waxaa lagu eedeeyay inuu Talyaaniga kala shaqeeyay Itoobiya, waxaana la dilay 1960 (isla ilaha).

Wikipedia waxay dadka Ajuuraan ku taxday Faadumo Sarjeelle iyo suldaan Rasuul ibn Cali (isla ilaha). Dhaqan ka mid ah wuxuu hooyada aabbaha Abgaal ku abtiriyaa reer Gareen.

Odayaasha iyo xeerka

Hoggaamiyeyaasha sare ee qabiilada Soomaaliyeed waxay leeyihiin magacyo sida suldaan, ugaas ama issim. Doorkoodu waa "inta badan garsoor iyo matalaad" (UK Home Office, 2019).

Ilaha boggan lagu isticmaalay midkoodna ma magacaabin suldaan ama ugaas Ajuuraan ah oo hadda jira. Eeg xeer, Somali customary law.

Colaadaha dhowaan la diiwaangeliyay

Liiska colaadaha EUAA ee Abriil 2023 ilaa Maarso 2025 kuma magacaabin Ajuuraan (EUAA, 2025, qaybta 1.5.1). ACLED wuxuu xogtiisa dhacdooyinka ugu calaamadeeyay koox Ajuran ah (ACLED 2025). Eeg colaadaha qabiilada.

Meesha iluhu ku kala duwan yihiin

Khadka aabbaha. Abbink wuxuu Ajuuraan hoos dhigay Jambeele Hawiye. Lewis, Mukhtaar iyo Cassanelli, sida Wikipedia u soo xigatay, waxay qoreen abtirsiin Balcad ah oo hooyo Hawiye ah leh.
Calaamadda. ACCORD iyo ACLED waxay ku tiriyaan Hawiye. EASO waxay ugu yeertay "proto-Hawiye", shaxda Bangiga Adduunkana "xulafada Hawiye".
Tirada Kenya. Nuqullo kale oo shaxaha tirakoobka 2019 ah waxay bixiyaan tiro yar oo ka duwan. Halkan waxaa lagu isticmaalay tirada KNBS.