Soomaaliya iyo Waqooyiga Kuuriya

Sidee bay Soomaaliya iyo Waqooyiga Kuuriya maanta u xiriiraan?

Xiriirku warqad ahaan wuu jiraa. Hay'adda Maraykan ee National Committee on North Korea waxay Soomaaliya ku qortaa dalalka xiriirka la leh Waqooyiga Kuuriya tan iyo 13 Abriil 1967 (NCNK). Midkoodna safaarad kuma laha caasimadda kan kale maanta; diblomaasiyiinta Waqooyiga Kuuriya waxay Muqdisho ka baxeen Janaayo 1991 (Korea Herald, 12 Agoosto 2021).

Soomaaliya waxaa saaran cunaqabateynta Golaha Ammaanka ee Waqooyiga Kuuriya. Guddiga QM ee la socda cunaqabateyntaas wuxuu Soomaaliya ku daray dalalka aan soo gudbin warbixinnada fulinta (Guddiga Khubarada QM, S/2017/150; S/2024/215).

Goorma ayuu xiriirku bilaabmay?

Waqooyiga Kuuriya iyo Soomaaliya waxay xiriir yeesheen 13 Abriil 1967, xilligii dowladdii rayidka (NCNK). Wuxuu ka mid ahaa mowjad xiriiro ah oo Waqooyiga Kuuriya 1960-meeyadii la yeelatay dalal Afrikaan iyo Aasiyaan ah oo cusub (NCNK).

Kaddib inqilaabkii 1969, Madaxweyne Siyaad Barre wuxuu booqday Pyongyang. Daraasad dowladda Maraykanka ee Luulyo 1973 waxay booqashada u dhigtay Maajo 1972, waxayna sheegtay in xiriir dhow ka dambeeyay (Wasaaradda Arrimaha Dibadda Maraykanka, FRUS 1969–1976, qayb E-6, dukumenti 91). Wikipedia, oo tixraacaysa buugaag taariikheed, waxay ku qortaa 1971, waxayna sheegtaa in Barre iyo Kim Il Sung saxeexeen heshiis caawimaad farsamo iyo dhaqaale (Wikipedia).

Daraasaddii 1973 waxay diiwaangelisay in Waqooyiga Kuuriya dalkeeda ku tababartay jabhado Soomaaliyeed, xitaa booqashada ka hor (FRUS, dukumenti 91). Luulyo 1972 wasiirka gaashaandhigga Soomaaliya wuxuu Pyongyang ku heshiiyay in tababarka laga dhigo afar bilood halkii lix si dad badan loo tababaro. Juun 1973 ugu yaraan 175 Soomaali ah ayaa tababarkaas ka soo laabtay, waxayna kuwo kale ku tababarayeen xeryo Soomaaliya gudaheeda ah (FRUS, dukumenti 91).

Isla daraasaddu waxay sheegtay in Waqooyiga Kuuriya bayaanno wadajir ah ku taageertay "midaynta" dhulalka Soomaalida. Sebtembar 1975 safaaradda Maraykanka ee Muqdisho waxay Waqooyi Kuuriyaanka ku dartay Jarmalka Bari, Kuubaanka, Jeegga iyo Bulgaariyaanka caawinayay barnaamijyada hantiwadaagga Soomaaliya (Taar safaaradda Maraykanka, 3 Sebtembar 1975, FRUS dukumenti 145).

Markii dalalka Soofiyeedka ay 1977 dagaalkii Ogaadeenya taageereen Dergiga Itoobiya, Waqooyiga Kuuriya sidoo kale gargaar milateri ayay Itoobiya u dirtay (Wikipedia).

Yaa ahaa safiirrada iyo ergooyinka?

Kim Ryong-su wuxuu ahaa safiirka Waqooyiga Kuuriya ee Muqdisho markii dagaalku magaalada galay dhammaadkii 1990 (Korea Herald, 2021).

Safiir Waqooyiga Kuuriya ah oo Soomaaliya deggan oo kaddib yimid kuma jiro ilaha la helay. Soomaaliya safaarad kuma laha Pyongyang.

Yaa dhisay xiriirka?

Siyaad Barre, Madaxweynaha Soomaaliya, wuxuu booqday Pyongyang, Maajo 1972 sida diiwaanka Maraykanku sheegay, ama 1971 sida Wikipedia ku qortay (FRUS, dukumenti 91; Wikipedia).
Wasiirka gaashaandhigga Soomaaliya (diiwaanka kuma magacaabin) ayaa Luulyo 1972 ogolaaday in la dedejiyo tababarka Waqooyiga Kuuriya (FRUS, dukumenti 91).
Cabdullaahi Addow, safiirka Soomaaliya ee Washington, ayaa Nofembar 1975 u sheegay saraakiisha Maraykanka in codkii Soomaaliya ee go'aanka Kuuriya uu ka dhashay ballanqaadyo hore (Taar Wasaaradda Arrimaha Dibadda Maraykanka, 22 Nofembar 1975, FRUS dukumenti 152).
Kim Il Sung, hoggaamiyaha Waqooyiga Kuuriya, wuxuu Barre la saxeexay heshiiskii 1971 (Wikipedia).
Kim Ryong-su, safiirka Waqooyiga Kuuriya, wuxuu shaqaalihiisa Muqdisho kala baxay diblomaasiyiin Koonfur Kuuriya ah Janaayo 1991 (Korea Herald, 2021).
Kang Shin-sung, safiirka Koonfur Kuuriya, ayaa gurigiisa ku soo hoyiyay Waqooyi Kuuriyaanka, wuxuuna diyaariyay baxsashadooda (Korea Herald, 2021).

Heshiisyo noocee ah ayay saxeexeen?

1971 ama 1972: heshiis caawimaad farsamo iyo dhaqaale, Pyongyang (Wikipedia).
Luulyo 1972: qorshe lagu gaabinayo tababarka jabhadaha Soomaaliyeed ee Waqooyiga Kuuriya (FRUS, dukumenti 91).

Heshiis kale kuma jiro ilaha la helay.

Madaxdee ayaa booqday?

Maajo 1972 (diiwaanka Maraykanka) ama 1971 (Wikipedia): Madaxweyne Siyaad Barre, Pyongyang (FRUS, dukumenti 91; Wikipedia).

Sidee bay safaaradda Waqooyiga Kuuriya uga baxday Muqdisho?

Markii dagaalku Muqdisho soo gaadhay dhammaadkii 1990, diblomaasiyiinta Waqooyiga Kuuriya way go'doomeen. Afar iyo toban qof oo Waqooyiga Kuuriya ah, afar ka mid ahi carruur, ayaa u guuray guriga safiirka Koonfur Kuuriya (Korea Herald, 2021). Diblomaasi Waqooyiga Kuuriya ah ayaa ciidamada dowladdu toogteen, wuxuuna ku dhintay safaaradda Talyaaniga.

12 Janaayo 1991, 13 Waqooyi Kuuriyaan ah iyo lix Koonfur Kuuriyaan ah ayaa ku baxay diyaarad Laanqayr Cas iyo diyaarado milateri oo Talyaani ah (Korea Herald, 2021). Mombasa, Kenya, safiirka Waqooyiga Kuuriya ayaa codsaday inay kala tagaan. Filimka Koonfur Kuuriya ee 2021 "Escape from Mogadishu" ayaa sheekadan ka warramaya.

Intee ayay ganacsadaan?

UN Comtrade kuma hayo diiwaan ganacsi oo labada dal ah 2019 ilaa 2024 (UN Comtrade, 2022). Labada dalba xogtooda ganacsiga uma gudbiyaan kaydkaas sannadahaas.

Amniga maxaa ka jira?

17 Febraayo 2020 Al-Shabaab waxay afar hoobiye oo 60 mm ah ku ganeen dhanka xerada QM ee Garoonka Caalamiga ah ee Aden Cadde, Muqdisho (Guddiga Khubarada QM ee Soomaaliya, S/2020/949). Mid aan qarxin ayaa lahaa astaamo la mid ah hoobiyaha nooca 63 ee lagu sameeyo Waqooyiga Kuuriya (S/2020/949).

Guddiga cunaqabateynta Waqooyiga Kuuriya ayaa 2021 qaaday natiijadan, wuxuuna Soomaaliya weydiiyay faahfaahin (S/2021/211). 2022 wuxuu sheegay inuu weli baarayo "dhoofin hub oo suurtagal ah" oo Waqooyiga Kuuriya ka timid una socotay Soomaaliya, jawaabna aanu helin (S/2022/132). Eeg Ciidamada shisheeye ee Soomaaliya.

Sidee bay Waqooyiga Kuuriya ula macaamishaa Somaliland iyo dowlad-goboleedyada?

Xiriir Waqooyiga Kuuriya la leedahay Somaliland ama dowlad-goboleedyada kuma jiro ilaha la helay.

Ma jireen khilaafaad?

Khilaaf dadweyne oo u dhexeeya labada dowladood ma diiwaangashna. Arrinta furan waa codsiga guddiga QM ee 2021 iyo 2022 ee ku saabsan hoobiyaha, oo guddigu sheegay in aan laga jawaabin (S/2022/132).

Halkee bay Waqooyiga Kuuriya ka taagan tahay QM iyo hay'adaha kale?

1975 Soomaaliya waxay Golaha Guud ee QM ku taageertay go'aan ku saabsan Kuuriya oo Maraykanku ka soo horjeeday. Safiir Addow wuxuu sheegay in wakiilka Soomaaliya uu si dhexdhexaad ah u hadlay inkastoo uu jiray "cadaadis culus oo ka yimid ergooyinka Waqooyiga Kuuriya iyo kuwa kale ee shuuciga" (FRUS, dukumenti 152).

Golaha Ammaanka wuxuu cunaqabateyn saarayay Waqooyiga Kuuriya tan iyo 2006, xubin walbana, Soomaaliya ay ku jirto, waa inay sheegtaa sida ay u fuliso. Guddigu wuxuu Soomaaliya ku daray dalalka aan soo gudbin warbixinnada 2017, 2019 iyo 2020 (S/2017/150; S/2019/171; S/2020/840). 2024 Soomaaliya waxay ka mid ahayd 62 dal oo guddigu warqad ugu qoray warbixinnada maqan (S/2024/215).