Shahaadada dhalashada Soomaaliya: sida dhalasho loo diiwaangeliyo iyo shahaado loo helo

Immisa dhalasho oo Soomaaliyeed ayaa la diiwaangeliyaa?

Aad u yar. Sahanka Caafimaadka iyo Tirakoobka Dadka Soomaaliyeed 2020 wuxuu ogaaday in 3.5% carruurta ka yar shan sano lagu diiwaangeliyay hay'ad madani ah. Kaliya 0.3% ayaa haystay shahaado dhalasho (Guddiga Socdaalka iyo Qaxootiga Kanada, SOM201367.E, 2 Maarso 2023, oo soo xigtay sahanka). UNICEF-na isla sawirkaas ayay bixisaa: qiyaastii 3% ayaa diiwaangashan, 0.3%-na shahaado ayay haystaan (UNICEF Soomaaliya, "Giving every child a legal identity"). Sahanka waxaa sameeyay Hay'adda Istaatistikada Qaranka Soomaaliya, iyadoo taageero ka helaysa Sanduuqa Dadweynaha ee Qaramada Midoobay (Hay'adda Istaatistikada Qaranka Soomaaliya, SHDS 2020).

Carruurta intooda badan guriga ayay ku dhashaan, dhalashada gurigana guud ahaan lama qoro. Isbitaalladu waxay bixiyaan warqad ogeysiis dhalasho, laakiin ma aha mid heer leh, mararka qaarna waxaa lagu khaldaa shahaado (IRB Kanada, 2023).

Maxaa dhalasho yar loo diiwaangeliyaa?

Diiwaannadii la hayay 1991 ka hor intooda badan waa la burburiyay intii lagu jiray dagaalkii sokeeye (IRB Kanada, SOM105248.E, 2016). Sannadkii 2021 warbixin dowladda Soomaaliya ah ayaa sheegtay in dalku aanu lahayn nidaam qaran oo diiwaangelin madani ah, iyo dukumenti aqoonsi oo caddeeya jinsiyadda (IRB Kanada, 2023, oo soo xigtay Wasaaradda Arrimaha Gudaha, Federaalka iyo Dib-u-heshiisiinta). Taasi waa mid ka mid ah sababaha Soomaali badan oo waaweyn oo dibadda jooga dhalashadoodu rasmi ahaan 1da Janaayo u tahay (eeg Maxaa Soomaali badan dhalashadoodu 1da Janaayo u tahay?).

Maxay sharciyadu yiraahdaan?

• 2003: sharci qaran ayaa dowladaha hoose u xilsaaray inay diiwaangeliyaan dhalashada, dhimashada, guurka iyo furriinka (IRB Kanada 2023, oo soo xigtay qiimeyn 2015).
• 2012: Dastuurka Ku-meel-gaarka ah ma dhigayo xaq toos ah oo diiwaangelinta dhalashada ah (isla ilahaas).
• Agoosto 2021: Golaha Wasiiradu wuxuu ansixiyay Siyaasadda Diiwaangelinta Madaniga iyo Tirakoobka Xaaladaha Nolosha (CRVS). Sharciga CRVS waxaa la filayay inuu sharci noqdo dhammaadka 2023 (isla ilahaas).
• Maarso 2023: Sharciga Aqoonsiga iyo Diiwaangelinta (Xeerka Lr. 009) ayaa NIRA u dhisay aqoonsiga qaranka (EUAA, Juun 2026). Eeg Kaarka aqoonsiga qaranka (NIRA).

Yaa bixiya shahaadada dhalashada?

Dowladaha hoose ayaa bixiya, dowlad goboleed kastana nidaam u gaar ah ayay leedahay (IRB Kanada, 2023):

• Muqdisho (Banaadir): Maamulka Gobolka Banaadir wuxuu bilaabay bixinta shahaadooyinka dhalashada Luulyo 2014, si loogu isticmaalo baasaboorka iyo fiisaha. Waxaad ka codsanaysaa xafiiska degmadaada. Shaqaaluhu waxay qaadaan xogtaada, sawirkaaga iyo suulkaaga. Shahaadadu caadi ahaan hal toddobaad ayay diyaar noqotaa, mararka qaarna isla maalinta (isla ilahaas).
• Puntland, Baydhabo iyo Jubbaland: xafiisyada dowladaha hoose ayaa bixiya shahaadooyinka (isla ilahaas, oo soo xigtay kooxo wadahadal).
• Soomaaliland: dhalashada waa la diiwaangeliyaa, laakiin qaar badan lama diiwaangeliyo (isla ilahaas, oo soo xigtay Wasaaradda Arrimaha Dibadda Mareykanka).

Shahaadada Banaadir waxay leedahay lambar taxane ah, shaabadda iyo summadda dowladda hoose, saxiixa duqa magaalada, iyo magaca ilmaha, taariikhda iyo meesha dhalashada, jinsiga, magacyada waalidka iyo cinwaanka. Ma aha caddaynta jinsiyadda, mana laha meel lagu qoro jinsiyadda (isla ilahaas).

Immisa ayay ku kacdaa?

• 2020: US$24 Muqdisho, sida uu sheegay buug-yar UNHCR (IRB Kanada, 2023).
• 2026: US$15 adeegga caadiga ah, US$15 ilaa US$30-na adeegga degdegga ah, sida uu sheegay qof la wareystay Abriil 2026 (EUAA, Juun 2026). Isla warbixintu waxay ogaatay in qoysaska barakacayaasha ah qaarkood aysan awoodin lacagtan.

Maxaa isbeddelaya?

10 Agoosto 2025, Maalinta CRVS ee Afrika, Wasaaradda Arrimaha Gudaha, Federaalka iyo Dib-u-heshiisiintu waxay 19 degmo ka daah-furtay adeeg diiwaangelin madani ah oo dhijitaal ah oo mideysan. Wuxuu daboolayaa Jubbaland, Koonfur Galbeed, Hirshabeelle, Galmudug iyo Waqooyi Bari (Ecofin Agency, 11 Agoosto 2025). Xafiisyada hoose hadda waxay hal kayd xog qaran ku diiwaangelin karaan dhalashada, guurka, furriinka iyo dhimashada. Xarumaha caafimaadka ee aan kombiyuutar lahayn waxaa la siiyay tablet (isla ilahaas, oo soo xigtay UNICEF).

Wasaaraddu waxay tijaabinaysaa in diiwaanka lagu xiro caafimaadka, dugsiyada, aqoonsiga qaranka iyo socdaalka. Wasaaradda waxbarashadu waxay qorsheynaysaa inay diiwaangelinta ku xirto is-qorista dugsiga, iyadoo ka bilaabaysa carruurta da'da dugsiga hoose ee aan weligood la diiwaangelin (isla ilahaas). UNICEF iyo Jarmalka ayaa taageera shaqadan (Biometric Update, 12 Agoosto 2025).

Bogag la xiriira

• Kaarka aqoonsiga qaranka (NIRA)
• Baasaboorka Soomaaliya
• Maxaa Soomaali badan dhalashadoodu 1da Janaayo u tahay?

Ilaha

1. Guddiga Socdaalka iyo Qaxootiga Kanada (IRB). SOM201367.E, "Somalia: Birth registration, including requirements and procedures", 2 Maarso 2023 (ecoi.net). ecoi.net. La hubiyay 12 Nofembar 2026.
2. Guddiga Socdaalka iyo Qaxootiga Kanada (IRB). SOM105248.E, Soomaaliya: baasaboorada, 17 Maarso 2016. ecoi.net. La hubiyay 12 Nofembar 2026.
3. UNICEF Soomaaliya. "Giving every child a legal identity: Somalia's progress towards a birth registration system". unicef.org. La hubiyay 12 Nofembar 2026.
4. Hay'adda Istaatistikada Qaranka Soomaaliya. Sahanka Caafimaadka iyo Tirakoobka Dadka Soomaaliyeed 2020, kaydka xogta. microdata.nbs.gov.so. La hubiyay 12 Nofembar 2026.
5. EUAA. Somalia: Displacement in Mogadishu, Juun 2026, qaybta 4.1. euaa.europa.eu. La hubiyay 12 Nofembar 2026.
6. Ecofin Agency. "Somalia pilots 19-district digital civil registry", 11 Agoosto 2025. ecofinagency.com. La hubiyay 12 Nofembar 2026.
7. Biometric Update. "Somalia rolls out digital CRVS system on foundations laid with UNICEF support", 12 Agoosto 2025. biometricupdate.com. La hubiyay 12 Nofembar 2026.