Soomaaliya iyo Turkiga

Sidee bay maanta u xiriiraan Soomaaliya iyo Turkiga?

Turkigu wuxuu safaarad ku leeyahay Muqdisho, qunsuliyad guudna Hargeysa. Soomaaliyana safaarad ayay ku leedahay Ankara (Wasaaradda Arrimaha Dibadda Turkiga). Ferhat Alkan wuxuu safiirka Turkiga noqday 21 September 2026 (Safaaradda Turkiga ee Muqdisho).

Turkigu wuxuu sheegay in gargaarkiisa bini'aadannimo iyo horumarineed ee Soomaaliya uu ka badan yahay US$1 bilyan (Wasaaradda Arrimaha Dibadda Turkiga). Shirkado Turki ah ayaa maamula dekedda iyo garoonka diyaaradaha ee Muqdisho. Sannadkii 2023 Turkigu wuxuu Soomaaliya u dhoofiyay alaab dhan US$424.9 milyan (WITS, Bangiga Adduunka).

Labada dowladood waxay 8 February 2024 saxiixeen heshiis qaab-dhismeed oo difaac iyo dhaqaale ah (The East African). 19 July 2024 shirkadda saliidda Turkiga iyo Hay'adda Batroolka Soomaaliya waxay heshiis ka gaareen saddex baloog oo badda ah (Garowe Online). Markabka qodista ee Çağrı Bey wuxuu Soomaaliya yimid 9 April 2026 si uu u qodo ceelka Curad-1 (Wasaaradda Tamarta Turkiga).

Goorma ayuu xiriirku bilaabmay?

Xiriirku wuxuu dib ugu noqdaa qarnigii 16-aad. Dagaalladii Imaam Axmed Gurey ee Adal sannadihii 1530-meeyadii iyo 1540-meeyadii, ciidanka Adal waxaa ku jiray rag qoryo wata oo badankood Turki ka yimid Zabiid ee Yaman; eeg Imaam Axmed iyo Adal. Daraasad Machadka Heritage ayaa sheegtay in dhismayaal xilligii Cusmaaniyiinta ah weli ka taagan yihiin magaalooyinka xeebta sida Berbera (HIPS, 2016).

Bartamihii qarnigii 16-aad Saylac iyo Berbera waxay hoos tagi jireen shariifyada Mukha; qarnigii 17-aad waxay u gudbeen Turkida Cusmaaniyiinta, kuwaas oo ku maamuli jiray guddoomiyeyaal Soomaali ah oo deegaanka laga qoray (Maktabadda Congress-ka).

Sannadkii 1585 kabtanka Cusmaaniga ah ee Mir Ali Bey wuxuu u dhoofay Muqdisho si uu ula tartamo Bortuqiisku xeebta Bari Afrika. Bortuqiisku wuxuu ku qabtay Mombasa 1589 (Önalan, Kadim, 2025). Bartamihii qarnigii 18-aad xeebta waqooyi waxay hoos timid shariifyada Mukha, kuwaas oo magaca Cusmaaniyiinta wax ku maamulayay (Maktabadda Congress-ka Mareykanka).

Turkigu wuxuu safaaraddiisa Muqdisho furay 1979, wuxuuna xiray 1991 markii dagaalka sokeeye bilaabmay (Wasaaradda Arrimaha Dibadda Turkiga). Turkigu wuxuu Istanbul ku qabtay shir Soomaaliya ka dhacay 21 ilaa 23 May 2010 (HIPS, 2016). 17 August 2011 wuxuu Istanbul ku qabtay kulan degdeg ah oo OIC ah oo ku saabsanaa abaarta (Wasaaradda Arrimaha Dibadda Turkiga, 1 November 2011).

Yaa ah safiirrada iyo ergooyinka?

Safiirrada Turkiga ee Soomaaliya (Safaaradda Turkiga ee Muqdisho):

• Mehmet Sıtkı Coşkun: 1981 ilaa 1984.
• Nejat Taylan: 1984 ilaa 1987.
• Hikmet Şengeç: 1988 ilaa 1992.
• Cemalettin Kani Torun: wuxuu Muqdisho yimid 31 October 2011, safaaraddana dib u furay 1 November 2011 (Wasaaradda Arrimaha Dibadda Turkiga).
• Olgan Bekar: 2014 ilaa 2018; wuxuu sidoo kale ahaa ergayga wadahadallada Soomaaliya iyo Somaliland.
• Mehmet Yılmaz: laga bilaabo December 2018; waxaa dib loogu yeeray January 2023 (Hiiraan Online).
• Ibrahim Mete Yağlı: waxaa la magacaabay January 2023 (Hiiraan Online).
• Alper Aktaş: 15 March 2024 ilaa 14 September 2026.
• Ferhat Alkan: laga bilaabo 21 September 2026.

Safiirrada Soomaaliya ee Turkiga:

• Cabdullaahi Maxamed Cali "Sanbaloolshe": waxaa la magacaabay 3 June 2015 (Radio Dalsan).
• Jaamac Cabdullaahi Maxamed: waxaa la magacaabay May 2017 (Safaaradda Soomaaliya ee Ankara).
• Fathudiin Cali Maxamed: wuxuu warqadaha aqoonsiga u gudbiyay Erdoğan May 2024 (Hiiraan Online).

Xafiisyada: safaaradda Turkiga ee Muqdisho, oo dhismaheeda cusub la furay 3 June 2016 (Anadolu); qunsuliyadda guud ee Hargeysa oo shaqada bilowday 1 June 2014; iyo safaaradda Soomaaliya ee Çankaya, Ankara (Safaaradda Soomaaliya).

Yaa dhisay xiriirka?

• Recep Tayyip Erdoğan: wuxuu Muqdisho booqday 19 August 2011, January 2015 iyo June 2016 (Xafiiska Isgaarsiinta Turkiga, 6 July 2022).
• Cemalettin Kani Torun: dhakhtar hore u maamulay hay'adda Doctors Worldwide, safiirkii ugu horreeyay tan iyo 1991; 2015 wuxuu noqday xildhibaan ka tirsan baarlamaanka Turkiga (HIPS, 2016).
• Olgan Bekar: wuxuu hoggaaminayay wadahadallada Soomaaliya iyo Somaliland (Wasaaradda Arrimaha Dibadda Turkiga).
• Ahmet Davutoğlu: wasiirka arrimaha dibadda, wuxuu dhexdhexaadiyay kulankii Ankara ee 13 April 2013 (Wasaaradda Arrimaha Dibadda Turkiga).
• Bekir Bozdağ: ra'iisul wasaare ku xigeen, wuxuu saarnaa duulimaadkii ugu horreeyay ee Turkish Airlines 6 March 2012 (Capital FM).
• Xasan Sheekh Maxamuud: wuxuu saxiixay war-murtiyeedka Ankara 2013 iyo Baaqa Ankara December 2024 (Anadolu).
• Maxamed Cabdullaahi Farmaajo: booqasho dowladeed ayuu Turkiga ku tagay 26 April 2017 (Wasaaradda Arrimaha Dibadda Turkiga).
• Cabdulqaadir Maxamed Nuur iyo Yaşar Güler: wasiirrada difaaca, waxay saxiixeen heshiiskii 8 February 2024 (The East African).
• Xamse Cabdi Barre: ra'iisul wasaaraha, wuxuu heshiiska difaaca u gudbiyay golaha wasiirrada 21 February 2024 (VOA).
• Alparslan Bayraktar iyo Daahir Shire Maxamed: wasiirrada tamarta iyo batroolka, waxay hoggaaminayeen hawsha Çağrı Bey (Wasaaradda Tamarta Turkiga).
• Mehmet Fatih Kacır: wasiirka warshadaha Turkiga, wuxuu ku dhawaaqay bilowga dhismaha saldhig lagu ganno gantaallada hawada sare (Anadolu).
• Hulusi Akar: taliyihii guud ee ciidamada Turkiga, wuxuu 30 September 2017 la furay Camp TURKSOM ra'iisul wasaare Xasan Cali Kheyre (VOA).
• Çetin Group iyo Kozuva: waxay sameeyeen shirkadda Favori ee maamusha garoonka Aadan Cadde (The African Aviation Tribune).
• Albayrak Group: waxay la wareegtay dekedda Muqdisho 2014 (Hürriyet Daily News).

Heshiisyo intee le'eg ayay saxiixeen?

• 13 April 2013, War-murtiyeedka Ankara: dowladda federaalka iyo Somaliland (Wasaaradda Arrimaha Dibadda Turkiga).
• 2013, garoonka Aadan Cadde: qandaraas 20 sano ah oo la siiyay Favori; waxaa dib loo habeeyay 16 May 2019 (Bangiga Adduunka, PPP).
• 2014, dekedda Muqdisho: qandaraas 20 sano ah oo la siiyay Albayrak; October 2020 waxaa lagu beddelay mid 14 sano ah (Goobjoog).
• 8 February 2024, heshiiska difaaca iyo dhaqaalaha: toban sano; Turkigu wuxuu dhisayaa, tababarayaa oo qalabaynayaa ciidanka badda Soomaaliya (VOA).
• Horraantii 2024, heshiisyo is-afgarad oo batrool: TPAO waxay heshay shatiyo saddex aag oo badda ah (Hürriyet Daily News).
• 19 July 2024, heshiiska wax-soo-saarka badda: saddex baloog oo dhan 15,000 km² (Garowe Online).
• October 2024 iyo April 2025, heshiisyada baadhista berriga: (Hürriyet Daily News; Daily Sabah).
• 11 December 2024, Baaqa Ankara: Soomaaliya iyo Itoobiya, iyadoo Turkigu dhexdhexaadinayo (Wasaaradda Arrimaha Dibadda Soomaaliya).
• 30 December 2025, heshiisyada Istanbul: oo uu ku jiro qorshaha saldhigga hawada sare (AllAfrica).

Hoggaamiyeyaashee booqday?

• 19 August 2011: Ra'iisul wasaare Erdoğan, Muqdisho (Daily Sabah).
• 13 April 2013: Madaxweyne Xasan Sheekh iyo madaxweyne Axmed Siilaanyo ee Somaliland, Ankara (Wasaaradda Arrimaha Dibadda Turkiga).
• 25 January 2015: Madaxweyne Erdoğan, Muqdisho; wuxuu furay terminaalka garoonka iyo isbitaalka (Garowe Online).
• 3 June 2016: Madaxweyne Erdoğan, Muqdisho; wuxuu furay safaaradda (Anadolu).
• 2017 iyo 2018: Madaxweyne Farmaajo, Turkiga dhowr jeer (Wasaaradda Arrimaha Dibadda Turkiga).
• 6 July 2022: Madaxweyne Xasan Sheekh, Ankara (Xafiiska Isgaarsiinta Turkiga).
• December 2024, March 2025, July 2025: Madaxweyne Xasan Sheekh, Ankara (Anadolu; Hiiraan Online).
• 30 December 2025: Madaxweyne Xasan Sheekh, Istanbul (Hürriyet Daily News).

Intee ganacsi ah ayay sameeyaan?

Erdoğan wuxuu sheegay in ganacsigu ahaa US$2 milyan 2003 iyo US$363 milyan 2021 (Xafiiska Isgaarsiinta Turkiga). Alaabta Turkigu u dhoofiyo Soomaaliya, sida ay xogta WITS sheegtay:

• 2010: US$4.8 milyan (WITS).
• 2015: US$72.6 milyan (WITS).
• 2019: US$256.5 milyan (WITS).
• 2023: US$424.9 milyan (WITS).

Waxa Turkigu Soomaaliya ka soo dejiyo waa yar yihiin: US$1.0 milyan 2023 (WITS).

Shirkadaha ugu waaweyn:

• Turkish Airlines: duulimaadkii ugu horreeyay ee Istanbul–Muqdisho 6 March 2012 (Capital FM).
• Favori: waxay garoonka Aadan Cadde kala wareegtay shirkadda SKA 14 September 2013 (The African Aviation Tribune).
• Albayrak: waxay dekedda la wareegtay October 2014; October 2014 ilaa April 2015 waxay Bangiga Dhexe u shubtay ku dhawaad US$9.4 milyan (HIPS, 2016). Hanti-dhowrka guud wuxuu sheegay in dowladdu heshay US$38 milyan 2025 (Dawan Africa).
• TPAO: markabka Oruç Reis wuxuu sahan ka bilaabay badda Soomaaliya October 2024 (Geeska). Çağrı Bey wuxuu April 2026 bilaabay qodista Curad-1, oo 372 km u jirta Muqdisho (Wasaaradda Tamarta Turkiga). 29 October 2026 Hay'adda Batroolka Soomaaliya waxay sheegtay in qodistu gaartay lakabyada calaamadaha saliiddu ka muuqan karaan (Dawan Africa).

Intee gargaar iyo lacag ah ayaa la keenay?

• 2011: dowladda iyo hay'adaha Turkiga waxay uruuriyeen US$350 milyan saddex ilaa afar bilood gudahood (HIPS, 2016).
• Wadarta: in ka badan US$1 bilyan tobankii sano ee ilaa 2022 (Xafiiska Isgaarsiinta Turkiga).
• Isbitaalka: isbitaalka Digfeer waxaa dib loo dhisay oo loo bixiyay Recep Tayyip Erdoğan; waxaa la furay 25 January 2015 (Garowe Online).
• Iskuullo: 2015 waxaa jiray saddex isbitaal iyo toban iskuul oo Turki ah, oo laba ka mid ah ay Hargeysa ku yaalliin, mid Gaalkacyo (HIPS, 2016).
• Bisha Cas ee Turkiga: waxay maamushay xerada Jaziira oo ay ku noolaayeen in ka badan 28,000 oo barakac ah (HIPS, 2016).
• Deeqo waxbarasho: 1,092 Soomaali ah ayaa tan iyo 1992 helay deeqaha jaamacadeed ee dowladda Turkiga (Wasaaradda Arrimaha Dibadda Turkiga).
• Deynta: November 2020 Turkigu wuxuu bixiyay ku dhawaad 2.4 milyan SDR (qiyaastii US$3.4 milyan) oo deyn IMF ah (Anadolu).

Amniga ka warran?

Turkigu wuxuu Muqdisho ka furay Camp TURKSOM 30 September 2017; waxaa lagu sheegay inuu ku kacay US$50 milyan (Al Jazeera). 2022 Turkigu wuxuu tababaray 5,000 askari iyo 1,000 boolis gaar ah (Xafiiska Isgaarsiinta Turkiga). Faahfaahin: Ciidamada shisheeye ee Soomaaliya.

Sidee Turkigu ula macaamilaa Somaliland iyo dowlad-goboleedyada?

• Qunsuliyad: Turkigu wuxuu Hargeysa ka furay qunsuliyad guud 1 June 2014 (Wasaaradda Arrimaha Dibadda Turkiga).
• Wadahadal: tan iyo 2013 Turkigu wuxuu marti-geliyay wadahadallada Soomaaliya iyo Somaliland; labada dhinac waxay isku afgarteen maamulka hawada. December 2015 Somaliland waxay sheegtay inay doorbideyso dhexdhexaadiye kale (HIPS, 2016).
• Aqoonsiga Israa'iil: 26 December 2025 Turkigu wuxuu sheegay in aqoonsiga Israa'iil ee Somaliland uu sharci-darro yahay (Daily Sabah).
• Galmudug: wasiirka batroolka wuxuu sheegay in ceelka Curad-1 uu ku yaal badda Galmudug (Dawan Africa).

Ma jiraan khilaafaad?

• Garoonka: 2013 qandaraaska Favori wuxuu keenay dacwad maxkamadeed iyo dood baarlamaan (HIPS, 2016). 2025 dowladdu waxay sheegtay inaysan ku qanacsanayn maamulka garoonka (Dawan Africa).
• Shuruudaha saliidda: heshiiska July 2024, qodobka 4.7, wuxuu Turkiga u oggolaanayaa ilaa 90% wax-soo-saarka sannadka si uu kharashka u soo celiyo; Soomaaliya waxay heleysaa 5% dakhliga (Garowe Online).
• Weerar: July 2013 Al-Shabaab waxay weerartay dhisme ay degganaayeen shaqaalaha safaaradda Turkiga (HIPS, 2016).

Immisa Soomaali ah ayaa ku nool Turkiga?

QM waxay tirisay 27,594 qof oo Soomaaliya ku dhashay oo Turkiga ku noolaa 2024 (UN DESA). Eeg Soomaalida Turkiga.

Halkee buu Turkigu ka taagan yahay QM iyo hay'adaha kale?

• Turkigu wuxuu marti-geliyay shirka Istanbul ee May 2010 iyo kulankii degdegga ahaa ee OIC 17 August 2011 (Wasaaradda Arrimaha Dibadda Turkiga).
• Safiirka Turkiga ee QM, Ahmet Yıldız, wuxuu Golaha Ammaanka ka diiday go'aanka Israa'iil ee Somaliland (Daily Sabah).
• Turkigu wuxuu July iyo August 2024 marti-geliyay laba wareeg oo wadahadal Soomaaliya iyo Itoobiya ah (Addis Standard).

Bogag la xiriira

• Ciidamada Turkiga ee Soomaaliya
• Ciidamada shisheeye ee Soomaaliya
• Soomaalida Turkiga
• Dekedaha
• Saliidda iyo gaaska