Haweenka iyo dhaqaalaha Soomaaliya

Si kooban

Sahanka qoysaska ee dowladda ayaa ogaaday in haweenku leeyihiin ganacsiyo qoys oo ka badan kuwa ragga, ayna gaaraan go'aamo ka badan oo ku saabsan sida lacagta loo isticmaalo. Isla sahankaas wuxuu ogaaday in haweenku ka yar yihiin ragga inay shaqo leeyihiin, dugsi dhammeeyeen ama akoon bangi haystaan (SNBS, SIHBS 2022). Haween badan ayaa ku kaydsada oo ku amaahda kooxo kayd oo ay iyagu maamulaan (Al Jazeera, 8 Abriil 2022).

Cidda leh ganacsiyada qoyska

Laga soo qaatay Xafiiska Tirakoobka Qaranka ee Soomaaliya, Sahanka Isku-dhafan ee Miisaaniyadda Qoyska (SIHBS) 2022, cutubka 8:

• 15.8 boqolkiiba qoysaska oo keliya ayaa 12-kii bilood ee la soo dhaafay maamulay ganacsi u gaar ah.
• Ganacsiyada hal milkiile leh, 56.7 boqolkiiba waxaa iska leh haween, 35.4 boqolkiibana rag. 7.9 boqolkiiba kale waxaa si wadajir ah u leh nin iyo naag.
• Haweenku waxay wax badan ku leeyihiin magaalooyinka iyo deegaannada beeraha. Qoysaska reer guuraaga, lahaanshuhu waa ku dhawaad isku mid: 44.2 boqolkiiba haween, 44.1 boqolkiiba rag.
• Haweenka ayaa go'aamiya sida dakhliga ganacsiga loo isticmaalo 54.9 boqolkiiba xaaladaha, halka raggu yihiin 32.1 boqolkiiba. Waxay maamulaan ganacsiga 56.6 boqolkiiba xaaladaha.
• Ganacsiyada qoyska ee ugu caansan waa ka ganacsiga waddada ama suuqa (37.2 boqolkiiba) iyo dukaamo iyo goobo shaqo oo yaryar (23.4 boqolkiiba).

Shaqada

Isla sahankaas (SIHBS 2022, cutubka 7), dadka 15 jir iyo ka weyn:

Haweenku waxay ragga uga badan yihiin inay ka shaqeeyaan shaqooyin aasaasi ah oo xirfad yar u baahan (16.0 boqolkiiba haweenka shaqeeya). Meelaha shaqooyinka lagu xayeysiiyo, eeg Meesha shaqooyinka Soomaaliya lagu xayeysiiyo.

Waxbarashada iyo akoonnada bangiga

• 69.9 boqolkiiba haweenka iyo gabdhaha 6 jir iyo ka weyn ma helin waxbarasho rasmi ah, halka wiilasha iyo raggu yihiin 60.6 boqolkiiba. Deegaannada reer guuraaga, tirada haweenku waa 93.5 boqolkiiba (SIHBS 2022).
• 3.1 boqolkiiba haweenka oo keliya ayaa dhammeeyay dugsiga sare, 2.7 boqolkiibana waxay leeyihiin waxbarasho sare (SIHBS 2022).
• 8.8 boqolkiiba dadka waaweyn oo dhan oo keliya ayaa leh akoon bangi: 10.3 boqolkiiba magaalooyinka, 2.0 boqolkiiba reer guuraaga. Wuxuu gaaraa 27.6 boqolkiiba dadka waxbarashada sare leh (SIHBS 2022). Dadka badankood waxay taleefanka wax ku iibsadaan; eeg Lacagta mobilka.

Kooxaha kaydka: ayuuto iyo hagbad

Ayuuto, oo sidoo kale loo yaqaan hagbad, waa "nidaam kayd wareeg ah oo aan ribo lahayn oo ku dhisan kalsoonida wadajirka ah" (Al Jazeera, 8 Abriil 2022). Xubnuhu kulan kasta waxay lacag go'an ku shubaan sanduuq, xubin kastaana mar mar ayay qaadataa sanduuqa oo dhan. Koox Muqdisho ah oo Al Jazeera ka warantay, 10 haween ah mid kastaa wuxuu bishii bixin jiray $10. Xubnuhu waxay sidoo kale sanduuqa ka amaahdaan xilliyada dhibka, haweenkuna lacagta ay qaataan waxay ku iibsadaan cunto ama ku bilaabaan ganacsiyo yaryar sida iibinta caanaha ama xaabada.

Kooxahan ma laha qandaraas qoran ama ilaalin sharci, sidaas darteed lacagta way lumi kartaa haddii qofka haya uu baxsado ama dhinto (Al Jazeera). Hay'adaha gargaarku way ku dhisteen. Mudug, 22 haween ah oo Docol jooga ayaa mid kastaa toddobaadkii kaydsaday $1, iyagoo deeq lacageed la helayna waxay fureen dukaan dhar iyo kabo ah (International Rescue Committee, 2026). Isla dhaqankaas ayaa ku baahsan qurbaha (Al Jazeera).

Lacag-bixinta kaashka waxaa la siiyaa haweenka

Barnaamijka Baxnaano, oo ah shabakadda badbaadada lacageed ee dowladda, haweenku waxay ahaayeen 100 boqolkiiba dadka si toos ah u qaatay lacagta joogtada ah (Bangiga Adduunka, 2022). Mashruuca xiga ee BOOST-You, oo la ansixiyay Oktoobar 2025, wuxuu hiigsanayaa inuu 2029 abuuro 28,000 shaqo oo dhallinyaro ah, oo 16,800 ka mid ah ay haween yihiin (Bangiga Adduunka, 28 Oktoobar 2025). Eeg Baxnaano.

Haweenka iyo go'aan qaadashada

Soomaaliya waxay haweenka u leedahay qoondo kuraas oo 30 boqolkiiba ah, qorshaha qaranka ee ilaa 2029-na wuxuu ballanqaadayaa "in la xaqiijiyo qoondada 30% ee haweenka" (Wasaaradda Qorsheynta, Soo koobidda NTP). Eeg Qorshaha Isbeddelka Qaranka.

Ilaha way kala duwan yihiin

Tirooyinka saamiga haweenka ee kuraasta Baarlamaanka way kala duwan yihiin:

• UN Women waxay sheegtay in saamigu "ka dhacay 24 ilaa 20%" doorashooyinkii 2022 (UN Women Somalia).
• Wasaaradda Qorsheyntu waxay ku sheegtay 12.33 boqolkiiba, waxayna hiigsanaysaa inay kor ugu qaaddo 30 boqolkiiba (Soo koobidda NTP).

Meesha tirooyinku ka yimaadeen

Tirooyinka halkan badankoodu waxay ka yimaadeen SIHBS 2022, sahan qoysas oo qaran oo uu sameeyay Xafiiska Tirakoobka Qaranka ee Soomaaliya.