Cidda isku xirta Soomaaliya: shirkadaha taleefannada, laga bilaabo Somali Telecom Group ilaa Hormuud

Si kooban

Markii dowladdii Siyaad Barre dhacday 1991, shabakaddii taleefannada dowladda, oo keli ku ahayd suuqa, way burburtay. Shirkado Soomaaliyeed oo gaar ah ayaa buuxiyay meeshii bannaanayd, iyagoon canshuur, ruqsad iyo hay'ad xakameysa midna jirin. Golis Telecom waxay $2.7 milyan ku bixisay qalab Shiinees ah, laba sano kadibna lacagtii oo dhan way soo celisay (Xasan M. Cismaan, Somali Economic Forum, wargeyska Afrika ee Hogan Lovells, Sebtembar 2012). 2012 waxaa jiray qiyaastii 11 shirkadood, khadka dhulka ahna wuxuu bishii ku kacayay qiyaastii $10 oo leh wicitaanno gudaha ah oo bilaash ah oo aan xad lahayn (isla ilahaas). Hay'adda xakameysa, fiilooyinka iyo isticmaalka internetka, eeg Isgaarsiinta iyo internetka Soomaaliya.

Shirkadaha

Ilaha saf kasta waxay ku jiraan qaybaha hoose.

Somali Telecom Group iyo Netco. STG waxaa la aasaasay 1993 magaalada Rockville, Maryland, ee Mareykanka, adeeggiisii ugu horreeyayna wuxuu Boosaaso ka furay 1994 isagoo wata magaca North Eastern Telecommunications Company (Netco). Kadib wuxuu furay Hargeysa (1994), Gaalkacyo (1997), Muqdisho (1998), Burco (1999) iyo Garoowe (2000) (Wikipedia, Somali Telecom Group). Wargeyska Hogan Lovells ee 2012 wuxuu Somali Telecom ugu yeeraa "shirkaddii isgaarsiinta gaarka ahayd ee ugu horreysay ee Soomaaliya ka furantay 1994" (Hogan Lovells). Netco waxaa leh Ismaaciil Xaaji Cabdi (Wikipedia, Netco (Somalia)).

NationLink. Waxaa la aasaasay Sebtembar 1997, waxaana aasaasay ganacsade Cabdirisaaq Iido, oo Forbes ay 2017 ku tirisay malaayiin-leyaasha Soomaaliya (Forbes, 29 Ogosto 2017; Wikipedia, NationLink Telecom).

Telcom. Xaruntiisu waa suuqa Bakaaraha, Muqdisho, wuxuuna leeyahay qiyaastii 750 shaqaale iyo xafiisyo Dubai iyo London. Wuxuu maamulayay shabakado isku xiran oo Muqdisho, Hargeysa iyo Boosaaso ah (Wikipedia, Telcom (Somalia)). Isaga, Hormuud iyo NationLink waxay si wadajir ah u lahaayeen Global Internet Company, oo 2009 ahayd shirkadda internetka ee ugu weyn iyo tan keliya ee dial-up-ka ah ee koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya (Wikipedia, Communications in Somalia).

Hormuud. Waxaa Muqdisho lagu aasaasay 2002, waxaana aasaasay koox saamileyaal yaryar ah, wuxuuna ku bilaabay 16 goobood. 2021 wuxuu sheegay inuu leeyahay qiyaastii 20,000 shaqaale waqti-buuxa iyo waqti-dhiman ah, oo 45 boqolkiiba ay injineerro yihiin, iyo in ka badan 800 xarumood oo adeegga macaamiisha ah, iyo in 3 milyan oo qof ay isticmaalaan EVC Plus (Total Telecom, 5 Nofembar 2021). 2012 iibkiisu wuxuu ahaa qiyaastii $40 milyan sannadkii (Hogan Lovells). Eeg Hormuud Telecom.

Golis. Waxaa la aasaasay 2002 Boosaaso. Waa shirkadda ugu weyn Puntland, waxayna gaartaa in ka badan 50 degmo, waxayna maamushaa adeegga lacagta mobilka ee Sahal (Wikipedia, Golis Telecom Somalia; Hogan Lovells). Ogosto 2011, Salaam Bank wuxuu Golis la daah-furay adeeg la yiraahdo Kaaftoon (Wikipedia, Golis Telecom Somalia).

Telesom. Waxaa Hargeysa lagu aasaasay 2002, waxaana aasaasay maalgashadayaal maxalli ah, waana shirkaddii isgaarsiinta ee ugu horreysay ee Somaliland ka shaqaysa. Waxay maamushaa adeegga lacagta mobilka ee Zaad (Telesom, Nagu saabsan; GSMA).

Somafone. Waxaa Muqdisho lagu aasaasay 2003 iyadoo ah laan ka mid ah Somafone FZ LLC ee Dubai Internet City, waxayna leedahay in ka badan 150 shaqaale (Wikipedia, Somafone).

Somtel. Xaruntiisu waa Hargeysa. Shirkadda xawaaladda Dahabshiil ayaa 2008 iibsatay saami ka badan kala badh; Wikipedia waxay lahaanshahiisa ku sheegtaa 95 boqolkiiba Dahabshiil iyo 5 boqolkiiba saamiyo dadweyne (Wikipedia, Somtel; Wikipedia, Communications in Somalia). Wuxuu maamulaa eDahab, wuxuuna wadaag ku yahay meesha ay ka soo degto fiilada badda hoosteeda ee DARE1 (NCA, fiilooyinka badda hoosteeda). Eeg Dahabshiil.

Amtel. Hay'adda Isgaarsiinta Qaranka ayaa ku taxday mid ka mid ah toddobada shirkadood ee mobilka ah ee haysta ruqsadda mowjadaha (NCA, diiwaanka ruqsadaha).

Sida ay shirkaduhu u wada shaqeeyaan

• 2005, shirkado dhowr ah ayaa saxiixay heshiis isku xirid si ay qiimaha u dejiyaan oo shabakadahooda u dayactiraan (Wikipedia, Communications in Somalia). Wargeyska Hogan Lovells wuxuu ku tilmaamay inay iska kaashadaan "dayactirka shabakadahooda iyo dejinta qiimaha" (Hogan Lovells).
• Luulyo 2014, Hormuud, NationLink iyo Somtel waxay isku raaceen inay aasaasaan Somali Telecommunication Company si macaamiishoodu isu wici karaan saddexda shabakadood (Wikipedia, oo soo xiganaysa TeleGeography, 23 Luulyo 2014).
• 2022, Hay'adda Isgaarsiinta Qaranka waxay dejisay qaab-dhismeed isku xirid, oo Golis ku biirtay (NCA, qaab-dhismeedka isku xiridda).

Cadaadiska kooxaha hubaysan

30 Sebtembar 2011, al-Shabaab waxay NationLink, Telcom iyo Dahabshiil ku amartay inay shaqada ka joojiyaan deegaannada ay haysato. Amarka waxaa la laabtay maalmo kadib iyadoo shardi looga dhigay in shirkaduhu siiyaan sako. Hormuud lagu ma xusin amarka (IRIN, Oktoobar 2011). Janaayo 2014, al-Shabaab waxay shirkadaha isgaarsiinta ku amartay inay xiraan internetka mobilka deegaannada ay maamusho (Al Jazeera, 9 Janaayo 2014).

Ilaha way kala duwan yihiin

• Cidda ugu horreysay. Wargeyska 2012 wuxuu Golis ku tilmaamaa "kuwa ugu horreeyay" ee la aasaasay, laakiin isla maqaalkaas wuxuu Somali Telecom ugu magacaabaa shirkaddii gaarka ahayd ee ugu horreysay, 1994. Golis waxay sannadka aasaaskeeda ku sheegtaa 2002 (Hogan Lovells; Wikipedia, Somali Telecom Group). Sannadka la aasaasay Netco waxaa lagu sheegaa 1993, laakiin STG waxay adeegeeda Boosaaso ku taxdaa inuu furmay 1994.
• Faa'iidada Golis. Wargeyska 2012 wuxuu sheegay in Golis 2005 soo sheegtay in ka badan $40 milyan oo faa'iido ah, oo ah isla tirada uu u bixiyo iibka sannadlaha ah ee Hormuud (Hogan Lovells).
• Baaxadda Hormuud. Tirada shaqaalaha ee la sheegay waxay u dhexeysaa qiyaastii 7,000 ilaa in ka badan 35,000, tirada saamileydana qiyaastii 12,000 ilaa 189,000, iyadoo ku xiran isha iyo sannadka (Total Telecom; Wikipedia, Hormuud Telecom).
• Taariikhda 2011. IRIN waxay amarka al-Shabaab ku taariikhaysay 30 Sebtembar 2011 (IRIN); ururka shaqaalaha ITUC wuxuu sheegay 2 Oktoobar (ITUC OnLine, 5 Oktoobar 2011).