Taariikhda dhaqaalaha Soomaaliya, 1920-meeyadii ilaa maanta

Xorriyadda ka hor

Talyaanigu wuxuu xukumayay koonfurta, Ingiriisku waqooyiga, Faransiiskuna deegaankii noqday Jabuuti. 1947, miisaaniyadda oo dhan ee maxmiyadda Ingiriisku waxay ahayd £213,139 oo keliya (Maktabadda Koongareeska Mareykanka, daraasadda dalka Soomaaliya).

Koonfurta, deganeyaal Talyaani ah ayaa laga bilaabo 1919 beero ka sameeyay webiga Shabeelle agtiisa. Waxay beeran jireen cudbi, sonkor iyo muus. Dhoofinta muuska ee Talyaaniga waxay bilaabatay 1927, waxayna ku kortay canshuuro Talyaani ah oo ka hor istaagay muus kale; 1955 beeruhu waxay soo saareen 94,000 tan. Beer sonkor oo Jowhar u dhow ayaa 1950 daboolaysay qiyaastii 80 boqolkiiba baahida dalka (isla ilahaas). Waqooyiga iyo koonfurtaba, waxaa soo baxay dabaqad cusub oo Soomaali ah oo ah shaqaale dowladeed, macallimiin, askar iyo ganacsato (isla ilahaas).

Lacagta koonfurtu waxay ahayd somalo laga bilaabo 1950, Bangiga Qaranka Soomaaliyeedna wuxuu furmay 4 Luulyo 1960 (Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, Taariikhda).

Jamhuuriyaddii da'da yarayd, 1960 ilaa 1969

Xorriyadda markii la qaatay Soomaalida badankood waxay ku noolaayeen xoolo-dhaqasho iyo beerasho. Dowladda cusub waxay kastam ka qaadi kartay dekedaha laakiin way ku adkayd inay canshuur ka qaado xoolo-dhaqatada iyo beeralayda. Kabidda Talyaaniga iyo Ingiriiska ayaa bixisay qiyaastii 31 boqolkiiba miisaaniyadda socodsiinta dowladda saddexdii sano ee ugu horreysay (Maktabadda Koongareeska).

Qorshe shan sano ah oo 1963 ah, oo qiimihiisu ka badnaa $100 milyan oo deeqo iyo amaah ah, ayaa dhisay waddooyin, dekedo iyo waraabin, wuxuuna Baydhabo, Afgooye iyo Tog Wajaale ka sameeyay beero tusaale ah. Horraantii 1960-meeyadii qiimaha iyo tirada xoolaha la dhoofiyay ayaa ku dhawaad labanlaabmay, xooluhuna waxay muuska kaga gudbeen dhoofinta ugu weyn. Dalku wuxuu ku dhawaaday inuu sonkorta ka bixi karo (isla ilahaas). Laakiin miisaaniyaddu weli waxay ku tiirsanayd gargaarka dibadda, soo dejinta hadhuudhkuna si degdeg ah ayay u kordhay markii magaalooyinku koreen (isla ilahaas).

Maamulka dowladda, 1970 ilaa 1980

Kadib markii ciidamadu xukunka la wareegeen Oktoobar 1969, dowladdu waxay 20 Oktoobar 1970 ku dhawaaqday in Soomaaliya tahay dal hantiwadaag ah. Erayga Soomaaliga ee loo doortay socialism wuxuu ahaa hantiwadaag, oo loo turjumi karo "wadaagga xoolaha"; xoolaha lama qarameyn (Maktabadda Koongareeska).

• Dowladdu waxay qarameysay bangiyada, caymiska, qaybinta shidaalka iyo warshadda sonkorta, waxayna samaysay hay'ado dowladeed oo qalabka dhismaha iyo cuntada ah (isla ilahaas).
• Kharashka beeraha wuxuu ka kordhay wax ka yar 10 boqolkiiba miisaaniyadda ilaa 29.1 boqolkiiba 1974, badankiisu iskaashatooyin (isla ilahaas).
• Abaartii 1974 ilaa 1975, dowladdu, iyadoo Midowga Soofiyeeti caawinayo, waxay qiyaastii 90,000 xoolo-dhaqato ah u guurisay iskaashatooyin cusub oo beero iyo kalluumeysi ah oo koonfurta ku yaal (isla ilahaas).

Dagaalkii Ogaadeenka ee 1977 ilaa 1978 kadib, deyntu waxay u korortay si ka dhaqso badan dhoofinta. Dhammaadkii 1970-meeyadii deyntu waxay gaartay 4 bilyan oo shilin, oo qiyaas ahaan saddex qaybood oo siman loogu lahaa waddamada hantiwadaagga, waddamada Galbeedka iyo waddamada Carabta ee saliidda soo saara. Wax-soo-saarka warshadaha ayaa hoos u dhacay: hilibka qasacadaysan wuxuu ka dhacay 14.4 milyan oo qasac 1975 ilaa 1.5 milyan 1979 (Maktabadda Koongareeska).

Deynta iyo dib-u-habaynta IMF, 1980 ilaa 1990

Laga bilaabo 1980, Soomaaliya waxay u jeesatay IMF iyo Bangiga Adduunka. Heshiisyo 1981 iyo 1982 ah ayaa soo afjaray doorka dowladda ee ah shaqo-bixiyaha ugu dambeeya ee ardayda dugsiyada ka baxda iyo keli-ku-noqoshadeeda ganacsiga hadhuudhka. 1983, Sacuudiga wuxuu joojiyay soo dejinta lo'da Soomaaliyeed, isagoo cudur ku sababeeyay, kadibna idaha iyo riyaha, taas oo saamaysay dakhliga dhoofinta iyo miisaaniyadda (Maktabadda Koongareeska).

1985, Naadiga Paris wuxuu dib u jadwaleeyay deynta Soomaaliya, shilinka qiimihiisa waa la dhimay, suuq xor ah oo lacagaha shisheeye ahna waxaa loo furay inta badan ganacsiga gaarka ah. Xaraash lacagaha shisheeye ah ayaa bilaabmay 1986. 1988, sharci ayaa oggolaaday bangiyo gaar ah (isla ilahaas).

Tirooyinka rasmiga ah ee 1980-meeyadii waxay muujiyeen dakhliga qofkiiba oo hoos u dhacaya, laakiin dhaqaalaha dhabta ah qayb weyn ayaa ka baxsanayd. Qiyaastii 165,000 Soomaali ah ayaa dibadda ka shaqaynayay, badankood waddamada Carabta, qiyaas keliyana waxay lacagtooda la soo diro ku qiyaastay in ka badan $330 milyan sannadkii, halka bangiyada laga diiwaangeliyay $30 milyan (Maktabadda Koongareeska). Ganacsatada xooluhu waxay haysan jireen 60 boqolkiiba dakhligooda lacagta shisheeye si ay alaab u soo dejiyaan iyagoo raacaya nidaam la yiraahdo franco valuta (isla ilahaas).

Burburka iyo dib-u-dhiska gaarka ah, 1991 ilaa 2012

Janaayo 1991 dowladdu way burburtay, Bangiga Dhexena shaqadii wuu joojiyay (Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, Taariikhda). Iyadoo aan bangiyo jirin, shirkadaha xawaaladda ayaa qaaday lacagta qaraabada dibadda, waxayna u hayeen kaydka qoysaska, ganacsiyada iyo hay'adaha gargaarka (Rift Valley Institute, 2014). Shirkado isgaarsiin oo gaar ah ayaa dhisay shabakado mobile, dabayaaqadii 2000-meeyadiina lacagta mobilka ayaa faaftay. 2012, lacagta qurbuhu waxay ahayd ugu yaraan $1.2 bilyan sannadkii, oo ka badan gargaarka, dhoofinta ama maalgashiga shisheeye (isla ilahaas).

Dib-u-dhiska hay'adaha dowladda, 2012 ilaa maanta

• 2012: Bangiga Dhexe waxaa sharci lagu soo celiyay (Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, Taariikhda).
• 2019 ilaa 2021: xeerarka lacagta mobilka, kadibna ruqsaddii ugu horreysay ee lacagta mobilka (VOA).
• Diseembar 2023: cafiska deynta ee HIPC, oo qiimihiisu yahay $4.5 bilyan (IMF). Eeg Deynta iyo cafiska deynta.
• 2024: Soomaaliya waxay ku biirtay Beesha Bariga Afrika (EAC).
• 2025: lacag-bixin degdeg ah, ruqsadihii ugu horreeyay ee maaliyadda yaryar, iyo hanti bangiyo oo $2.3 bilyan ah (Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, Warbixinta Sannadlaha 2025).

Tirooyinka maanta, eeg Dhaqaalaha Soomaaliya oo kooban.