Deynta Soomaaliya iyo cafiska deynta

Meesha deyntu ka timid

Deynta dibadda ee Soomaaliya badankeeda waxaa amaahatay dowladdii 1991 kahor. Markii dowladdu burburtay, bixintii way joogsatay, ribada iyo ganaaxyada aan la bixinna waxay sii kordhinayeen wadarta muddo soddon sano ah. Dhammaadkii 2018 deyntu waxay ahayd qiyaastii $5.2 bilyan (Bangiga Adduunka, 25 Maarso 2020), oo u dhiganta 61 ilaa 67 boqolkiiba GDP-da (Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, Warbixinta Sannadlaha 2025).

Sida deynta loo cafiyay

Cafiska deyntu wuxuu ku yimid Hindisaha Waddamada Saboolka ah ee Deynta Culus (HIPC), oo ah barnaamij ay maamulaan IMF iyo Bangiga Adduunka.

• Maarso 2020 (Barta Go'aanka): Soomaaliya waxay noqotay waddankii 37-aad ee u qalma. IMF iyo Bangiga Adduunku waxay isku raaceen in deynteeda laga dhimo $5.2 bilyan una dhimo $557 milyan (qiimaha hadda) marka dib-u-habaynta la dhammeeyo (Bangiga Adduunka, 25 Maarso 2020). 31 Maarso 2020, Naadiga Paris ee waddamada deynta bixiya ayaa isla markiiba cafiyay $1.4 bilyan (Naadiga Paris).
• 2020 ilaa 2023: Soomaaliya waxay fulisay dib-u-habaynta lagu heshiiyay iyadoo ku jirta barnaamijyada IMF, oo ay ku jiraan miisaaniyadda, dakhliga, Bangiga Dhexe iyo maamulka maaliyadda dowladda.
• 13 Diseembar 2023 (Barta Dhammaystirka): guddiyada IMF iyo Bangiga Adduunku waxay xaqiijiyeen cafis deyn oo qiimihiisu yahay $4.5 bilyan oo ah lacag-bixin laga badbaaday (IMF, 13 Diseembar 2023).
• Maarso 2024: waddamada Naadiga Paris waxay cafiyeen inta badan wixii weli lagu lahaa (Eastleigh Voice).

Deynta maanta

Dhammaan tirooyinka waxaa laga soo qaatay Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, Warbixinta Sannadlaha 2025:

• Wadarta deynta dibadda ee dowladda: $1,482 milyan dhammaadkii 2025, qiyaastii 11 boqolkiiba GDP-da.
• Waddamada aan ku jirin Naadiga Paris: $799 milyan (54 boqolkiiba). Soomaaliya waa inay cafiska la heshiisaa mid kasta oo gooni ah.
• Hay'adaha caalamiga ah (sida IMF, Bangiga Adduunka iyo Bangiga Horumarinta Afrika): $634 milyan (43 boqolkiiba).
• Waddamada Naadiga Paris: $46 milyan (3 boqolkiiba), oo ka dhacday $3,072 milyan 2019.
• Amaahiyeyaasha ganacsiga: wax ka yar 1 boqolkiiba.

Deyntu waxay hoos u dhacday 37 boqolkiiba 2023 iyo 46 boqolkiiba 2024, kadibna 2 boqolkiiba oo keliya 2025, maadaama heshiisyadii cafiska ee waaweynaa la dhammeeyay (isla ilahaas).

Cidda Soomaaliya weli deynta ku leh

Warbixinta deynta ee Wasaaradda Maaliyadda ee 2025 waxay bixisaa faahfaahin dheeraad ah (Wasaaradda Maaliyadda, Warbixinta Sannadlaha Maamulka Deynta FY2025):

• Deynta oo dhan waa dibadda. Dowladda federaalku gudaha kama amaahan, mana dammaanad qaadin amaahda cid kale.
• Amaahiyeyaasha ugu waaweyn: waddamada ka baxsan Naadiga Paris, Sanduuqa Abu Dhabi ee Horumarinta, Ciraaq, Sanduuqa Kuwait iyo Sanduuqa Sacuudiga ee Horumarinta. Hay'adaha caalamiga ah, Sanduuqa Carabta ee Horumarinta Dhaqaalaha iyo Bulshada, Sanduuqa Lacagta Carabta iyo IMF.
• Hal amaah ganacsi, oo ka timid shirkad Serbian ah: $2.73 milyan.
• Deymaha dib u dhacay: $498.8 milyan, qiyaastii saddex meelood meel deynta oo dhan. In ka badan kala badh ($255 milyan) waa ribo aan la bixin, $115 milyanna waa khidmado kale.
• Lacag-bixinta 2025: $8.1 milyan oo keliya, oo la siiyay amaahiyeyaasha horay cafis u bixiyay, sida sanduuqyada Sacuudiga iyo Kuwait iyo Ruushka. Tani waxay ka yarayd 1 boqolkiiba dakhliga dowladda.
• Wixii la dhammeeyay 2025: deymaha dib u dhacay ee Sanduuqa Lacagta Carabta iyo Sanduuqa Abu Dhabi. Wada-hadallada Isbaanish iyo Romania waxaa lagu tilmaamay kuwo heshiis ku dhow.
• Lacagaha: 25 boqolkiiba deynta waa dirhamka Imaaraadka, 19 boqolkiiba diinaarka Kuwait, 19 boqolkiiba diinaarka xisaabeed ee Carabta, 12 boqolkiiba xuquuqda gaarka ah ee IMF (SDR), 11 boqolkiibana doollarka Mareykanka.
• Bixinta soo socota: badankeedu waxay dhacaysaa 2029 ilaa 2033, marka amaahyadii dib loo jadwaleeyay ay dhacaan. Celceliska waqtiga bixintu waa 19.5 sano.

Wasaaraddu waxay sheegtaa in Soomaaliya ay weli Bangiga Adduunka ka heli karto deeqo halkii amaah ah ilaa Juun 2028 (isla ilahaas).

Waxa isbeddelay cafiska kadib

• Soomaaliya waxay mar kale ka heli kartaa IDA ee Bangiga Adduunka amaah qiimo jaban iyo deeqo. Mashaariicda Bangiga Adduunka ee Soomaaliya waa qiyaastii $2.34 bilyan (Bangiga Adduunka, Soomaaliya).
• IMF waxay Diseembar 2023 ansixisay barnaamij cusub oo saddex sano ah (Extended Credit Facility) oo qiyaastii $100 milyan ah (IMF, 13 Diseembar 2023).
• Soomaaliya waxay ku biirtay Afreximbank 2025, waxayna dhisaysaa suuq saamiyo (African Business; MFW4A).

Xaaladda guud

Bangiga Dhexe wuxuu sheegay in deynta oo yaraatay ay "abuurtay meel maaliyadeed oo dheeraad ah oo loogu talagalay mudnaanta horumarinta" (Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, Warbixinta Sannadlaha 2025).

Ilaha way kala duwan yihiin

Warbixinnadu waxay sheegaan tirooyin kala duwan oo ku saabsan cafiskii Naadiga Paris ee Maarso 2024, laga bilaabo qiyaastii $1.2 bilyan ilaa in ka badan $2 bilyan (China Daily; Arise News).