Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, 1960 ilaa maanta

Si kooban

Bangiga Dhexe ee Soomaaliya (CBS) waa bangiga dhexe ee dalka, xaruntiisuna waa Muqdisho. Sharciga Bangiga Dhexe ee Soomaaliya (Sharciga Lr. 130 ee 22 Abriil 2012) wuxuu ku waajibiyaa inuu (CBS, Warbixinta Sannadlaha 2025):

dejiyo siyaasadda lacagta iyo sarrifka lacagaha shisheeye, hayana kaydka lacagaha shisheeye ee dalka;
shati siiyo, nidaamiyo oo kormeero dhammaan bangiyada iyo hay'adaha maaliyadda;
maamulo oo kormeero nidaamyada lacag-bixinta;
u ahaado dowladda bangi, la-taliye iyo wakiil maaliyadeed;
noqdo cidda keliya ee soo saarta lacagta waraaqaha iyo qadaadiicda Soomaaliyeed;
daabaco tirakoobka lacagta, maaliyadda iyo isu-dheellitirka lacag-bixinta.

Bangigu lacag Soomaaliyeed ma soo saarin tan iyo 1991, dhaqaaluhuna wuxuu yahay mid "inta badan doollar ku socda" (CBS, Warbixinta Sannadlaha 2025). Eeg Shilinka Soomaaliga iyo doollarka.

Taariikhda

Waxaa laga soo qaatay bogga taariikhda ee bangiga (CBS, Taariikhda):

Sannadka	Dhacdada
1950	Cassa per la Circolazione Monetaria della Somalia ayaa Rome lagu aasaasay si ay u soo saarto somalo
1954	Credito Somalo ayaa la aasaasay si uu u amaahiyo beeraha, xoolaha iyo warshadaha
30 Juun 1960	Bangiga Qaranka Soomaaliyeed waxaa lagu aasaasay Wareegtada-Sharci Lr. 3; wuxuu furmay 4 Luulyo 1960
1961	Lacagta waa la mideeyay; waqooyigu wuxuu ka guuray shilinka Bariga Afrika una guuray shilinka Soomaaliga
1962	Waraaqihii ugu horreeyay ee shilinka Soomaaliga
1968	Bangiga Deynta Soomaaliyeed waxaa lagu daray Bangiga Qaranka Soomaaliyeed
1975	Magaca waxaa loo beddelay Bangiga Dhexe ee Soomaaliya; ilaa markaas wuxuu sidoo kale qaban jiray hawlaha bangiyada ganacsiga
1970-meeyadii	Bangiyada waxaa la qarameeyay xilligii dowladdii militariga
Janaayo 1991	Hawluhu way joogsadeen markii dowladdu burburtay
2001 ilaa 2010	Shaqaalihii hore ee bangiga dhexe ayaa hay'adda u sii wadayay dowladihii ku-meel-gaarka ahaa
2012	Dib ayaa loo aasaasay iyadoo la raacayo Sharciga Bangiga Dhexe

Sheekada guud, eeg Economic history.

Guddoomiyeyaasha

Guddoomiye	Muddada
Maxamed Maxamuud Uluso	2001 ilaa 2005 (Dowladda Ku-meel-gaarka ah ee Qaranka)
Bashiir Ciise Cali	2005 ilaa 2010
Cabdullaahi Jaamac Cali	2012 ilaa horraantii 2013
Cabdisalaam X. Cumar	Janaayo ilaa Sebtembar 2013
Yusur A. F. Abraar	13 Sebtembar ilaa 1 Nofembar 2013
Bashiir Ciise Cali	Nofembar 2013 ilaa Abriil 2019
Cabdiraxmaan M. Cabdullaahi	Abriil 2019 ilaa maanta

Isha: CBS, Taariikhda.

Is-casilaaddii 2013

Luulyo 2013, Kooxda Kormeerka QM ee Soomaaliya iyo Eritrea waxay sheegtay in celcelis ahaan qiyaastii 80 boqolkiiba lacagaha laga saaray Bangiga Dhexe loo isticmaalay ujeeddooyin gaar ah. Waxay sheegtay in bangigu u shaqeynayay sidii "sanduuq qarsoodi ah" oo nidaam xiriir-ku-shaqeyn ah, halkii uu ka bixin lahaa kharashka dowladda, waxayna ku tilmaamtay guddoomiyaha, Cabdisalaam Cumar, inuu "fure u ahaa khaladaadkan". Waxay sidoo kale sheegtay in $12 milyan oo ka mid ah $16.9 milyan oo ay wareejisay shirkadda xisaabaadka PricewaterhouseCoopers aan la raadin karin (Jakarta Post, 20 Luulyo 2013; WardheerNews, oo soo xiganaysa Reuters). Cumar wuu beeniyay eedeymaha, wuxuuna QM ka codsaday hanti-dhowr madax-bannaan oo bangiga lagu sameeyo, dowladduna waxay warbixinta ku tilmaantay "qalloocin weyn" (WardheerNews, oo soo xiganaysa Reuters; Hiiraan Online, Luulyo 2013). Cumar wuxuu xilka ka tegay Sebtembar 2013.

Beddelkiisii, Yusur Abraar, waxay is-casishay qiyaastii toddoba toddobaad kadib. Warqaddeeda waxay ku qortay in "bangiga dhexe aan loo oggolaan inuu u shaqeeyo faragelin la'aan, sidaas darteedna uusan u shaqeyn karin sidii hay'ad la isku halleyn karo" (VOA, Nofembar 2013; OCCRP, 5 Nofembar 2013).

Bangiga maanta

Guddiga. Toddoba xubnood: guddoomiyaha (oo guddoomiye u ah), ku-xigeenka guddoomiyaha Dr Cali Yaasiin Sheekh Cali, iyo shan xubnood oo aan fulin. Wuxuu 2025 kulmay 10 jeer, wuxuuna leeyahay guddiyo hanti-dhowr, shatiyo iyo kormeer, lacag, iyo shaqaale (CBS, Warbixinta Sannadlaha 2025).
Cidda uu shatiga siiyo. Dhammaadka 2025: 13 bangi oo gudaha ah, 1 laan bangi shisheeye, 14 shirkadood oo xawaalad ah, 6 shirkadood oo lacagta mobilka ah iyo 7 shirkadood oo maaliyadda yar-yar ah (isla ilahaas). Eeg Bangiyada Soomaaliya iyo Licensed banks and money companies.
Lacag-bixinta. Tan iyo 2020 wuxuu dhisay nidaam lacag-bixin qaran, nidaamka lambarrada IBAN, heerka koodhka SOMQR iyo Nidaamka Lacag-bixinta Degdegga ah ee Soomaaliya (CBS, Taariikhda). Eeg Lacagta mobilka.
Sharciyo cusub 2025. Baarlamaanku wuxuu Maajo 2025 ansixiyay Sharciga Hay'adaha Maaliyadda oo dib loo eegay iyo Sharciga Caymiska oo oggolaanaya Takaful (CBS, Warbixinta Sannadlaha 2025).
Shilinka. Bangigu wuxuu diyaarinayaa guddi lacageed (currency board) si loo soo celiyo shilinka Soomaaliga; wax-ka-beddelka Sharciga Bangiga Dhexe ayaa hor yaal Baarlamaanka, guddiguna wuxuu ansixiyay xeerarka maaraynta kaydka (isla ilahaas).
Barnaamijka IMF. Dib-u-habeyntiisu waxay ku xiran yihiin barnaamijka IMF ee Extended Credit Facility ee 2023 ilaa 2026. Tan iyo 2016, IMF waxay u dejisay hadafyo afar barnaamij oo shaqaalaha IMF kormeeraan, oo ku bilaabmay qorshe dib-u-habeyn lacageed (isla ilahaas).
Xubnaha guddiga 2025. Cabdiraxmaan M. Cabdullaahi (Guddoomiye), Dr Cali Yaasiin Sheekh Cali (Ku-xigeen), Dr Aues Abo Scek, Faysal A. Warsame, Prof. Cabdullaahi Sh. Cali, Prof. Xuseen A. Warsame iyo Xaniifa Maxamed Ibraahim (CBS, Warbixinta Sannadlaha 2025).
Maaliyadda yar-yar iyo takaful. Wuxuu 9 Nofembar 2025 shati siiyay toddobadii hay'adood ee ugu horreeyay ee maaliyadda yar-yar ee aan lacag dhigasho qaadan (CBS, 9 Nofembar 2025), Janaayo 2026-na shirkadihii ugu horreeyay ee takaful (caymiska Islaamiga) (CBS, 27 Janaayo 2026).
Macluumaadka deynta. Isagoo la kaashanaya International Finance Corporation, wuxuu dhisayaa nidaam macluumaadka deynta iyo diiwaan dammaanadeed (CBS, Warbixinta Sannadlaha 2025). Wuxuu ku shaqeeyaa Qorshe Istaraatiiji ah oo 2025 ilaa 2029 ah (isla ilahaas).

Waxa sharcigu ka rabo

Sharciga Bangiga Dhexe ee Soomaaliya (Sharciga Lr. 130 ee 22 Abriil 2012), Qaybta II qodobka 5, wuxuu bangiga siiyaa siddeed shaqo (CBS, Warbixinta Sannadlaha 2025):

Dejinta iyo fulinta siyaasadda lacagta iyo siyaasadda sarrifka.
Haynta iyo maaraynta kaydka lacagaha shisheeye ee Soomaaliya.
Shati siinta, nidaaminta iyo kormeerka dhammaan bangiyada iyo hay'adaha maaliyadda.
Dejinta siyaasadda nidaamyada lacag-bixinta, kala-saaridda iyo xisaab-xidhka.
Maamulidda nidaamyadaas marka ay macno samaynayso.
U noqoshada dowladda bangi, la-taliye iyo wakiil maaliyadeed.
Noqoshada cidda keliya ee soo saarta lacagta waraaqaha iyo qadaadiicda Soomaaliyeed.
Ururinta iyo daabacaadda tirakoobka lacagta, maaliyadda iyo isu-dheellitirka lacag-bixinta.

Dastuurku wuxuu bangiga dhexe ku taxaa mid ka mid ah saddex xafiis oo madax-bannaan, oo ay la socdaan Xeer-ilaaliyaha Guud iyo Hanti-dhowraha Guud (Dastuurka Ku-meel-gaarka ah 2012, Qodobka 114, Constitute Project). Eeg Independent commissions.

Sida loo isticmaalo

Hubi shati: kahor intaadan lacag dhigan bangi, shirkad xawaalad ama shirkad maaliyad yar-yar ah, hubi inay ku jirto liisaska shatiyada ee bangigu daabacay (CBS, bangiyada shatiga haysta).
Akhri tirooyinka: warbixinta sannadlaha iyo tirakoobka waa lacag la'aan, waxaana laga helayaa bogga bangiga.
Somaliland: Bangiga Somaliland ee Hargeysa ayaa shaqadan ka qabta Somaliland. Eeg Dhaqaalaha Somaliland.

Saldhigga sharci

Sharciga Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, Sharciga Lr. 130 ee 22 Abriil 2012; Qodobka 114 ee Dastuurka Ku-meel-gaarka ah ee 2012; Sharciga Hay'adaha Maaliyadda 2025; Sharciga Caymiska 2025.

Ilaha way kala duwan yihiin

Aasaaska xafiiska lacagta. Bogga taariikhda bangiga meel wuxuu Cassa per la Circolazione Monetaria ku taariikheeyaa 1950, meel kalena 1949, bilowga somalo-dana wuxuu siiyaa 16 Maajo iyo 16 Luulyo 1950 labadaba (CBS, Taariikhda).
Tirada 2013. Warbixinnada natiijooyinka kormeerayaasha QM waxay celcelis ahaan siiyaan "qiyaastii 80 boqolkiiba" lacagaha la saaray, halka Reuters ay ka warrantay "ku dhawaad afar-meelood saddex meel" (almost three-quarters) muddadii Sebtembar 2012 ilaa Abriil 2013 (Jakarta Post; WardheerNews, oo soo xiganaysa Reuters).
Sannadaha 2010 ilaa 2012. Liiska guddoomiyeyaasha ee bangigu wuxuu leeyahay meel bannaan oo u dhaxaysa muddadii koowaad ee Bashiir Ciise Cali, oo uu ku dhammeeyo 2010, iyo bilowgii Cabdullaahi Jaamac Cali 2012 (CBS, Taariikhda).