Soomaaliya iyo Libiya

Sidee bay maanta u xiriiraan Soomaaliya iyo Libiya?

Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud wuxuu Febraayo 2025 booqasho rasmi ah ku tagay Tripoli. 24 Febraayo wuxuu la kulmay ra'iisul wasaare Cabdulxamiid Dbeibah, labada dowladoodna waxay saxeexeen afar heshiis is-afgarad (Wasaaradda Arrimaha Dibadda, 24 Febraayo 2025). Heshiisyadu waxay khuseeyeen fiiso la'aanta diblomaasiyiinta, guddi wasiirro oo wadaag ah, la-tashi siyaasadeed iyo xiriir u dhexeeya magaalooyinka Muqdisho iyo Tripoli (isla ilaha).

Labada dal mid kastaa wuxuu xafiis diblomaasiyadeed ku leeyahay caasimadda kan kale. Safiirka cusub ee Soomaaliya wuxuu Juun 2026 warqaddiisa aqoonsiga ku gudbiyay Tripoli, Libiyana waxay Muqdisho ku leedahay ku-simaha safiirka (Dawan Africa, 14 Juun 2026; Wasaaradda Arrimaha Dibadda, 23 Juun 2026).

Socdaalka ayaa ah arrinta ugu badan ee laga wada hadlo. Wasiirrada Soomaaliya waxay ka hadleen xaaladda Soomaalida Libiya ku nool, dib u celinta iskaa-wax-u-qabso ah iyo shabakadaha tahriibinta ee jidka ku jira (Wasaaradda Arrimaha Dibadda, 21 Oktoobar 2026). Nofembar 2026, wasiirka arrimaha dibadda Cabdisalaam Cabdi Cali wuxuu Tripoli uga qayb galay kulanka CEN-SAD, wuxuuna wasiirka maaliyadda Libiya kala hadlay dhoofinta xoolaha Soomaaliyeed (Wasaaradda Arrimaha Dibadda, 8 Nofembar 2026).

Goorma ayuu xiriirku bilaabmay?

Amaahda iyo Jaamacadda Carabta

Soomaaliya waxay ku biirtay Jaamacadda Carabta 14 Febraayo 1974 (Somali Archive, khudbaddii Siyaad Barre). 26 Juun 1974, Libiya iyo Soomaaliya waxay saxeexeen heshiis amaah ah oo dhan 2 milyan oo dinaar Libiyaan ah si loo dhammaystiro garoonka caalamiga ah ee Kismaayo (Sharciga Libiya Lr. 19 ee 1975, Kaydka Sharciga Libiya).

Amaahda dulsaarkeedu wuxuu ahaa 5%. Soomaaliya waxay ahayd inay ku bixiso toban sano gudahood laga bilaabo 1 Janaayo 1977, iyadoo siinaysa alaab Soomaaliyeed oo lagu qiimeeyay qiimaha suuqa adduunka (isla ilaha). Golaha Taliska Kacaanka Libiya wuxuu ansixiyay 25 Febraayo 1975 (isla ilaha). Labada dal waxay sidoo kale 1974 qaateen qorshe lagu fulinayo heshiis iskaashi dhaqaale, dhaqan iyo farsamo (Kaydka Sharciga Libiya, 1974).

Laba go'itaan, 1977 iyo 1981

Libiya waxay taageertay Itoobiya dagaalkii Ogaadeenya ee 1977–1978, Soomaaliyana waxay 1977 ka noqotay aqoonsiga Libiya (GlobalSecurity, "Somalia – Foreign Relations"). 1981 Soomaaliya waxay jartay xiriirka, iyadoo ku eedaysay Mucammar Qadaafi inuu taageero jabhadaha hubaysan ee SSDF iyo SNM (Daraasadda Dalka ee Maktabadda Koongareeska, "Relations with Arab Countries"). Xiriirka waxaa dib loo soo celiyay Abriil 1985 (GlobalSecurity).

Eeg Dagaalkii Ogaadeenya 1977 iyo Jabhadaha hubaysan 1978–1991.

Wixii ka dambeeyay 1991

Suudaan iyo Libiya ayaa ahaa labada dal ee keliya ee sannadihii dagaalka joogitaan diblomaasiyadeed oo joogto ah, in kasta oo go'go'ayay, ku lahaa Soomaaliya (Al Jazeera, 28 Maajo 2007). Febraayo 2009 Qadaafi wuxuu noqday guddoomiyaha Midowga Afrika (VOA iyadoo laga soo xigtay GlobalSecurity, Febraayo 2009). Maarso 2009 madaxweyne Shariif Sheekh Axmed wuxuu Tripoli ka yeeshay wada-hadallo ku saabsan xiriirka labada dal (VOA iyadoo laga soo xigtay GlobalSecurity, Maarso 2009).

Madaxda IGAD waxay Sirte ugu shireen arrinta Soomaaliya, iyadoo ay socotay shirweynaha AU ee Libiya, Shariifna wuu joogay (War-murtiyeedka IGAD, 30 Juun 2009).

Yaa ahaa safiirrada iyo ergooyinka?

• Cabdulfataax Sheekh Axmed Cabdulmanaan: safiirka Soomaaliya; wuxuu warqaddiisa aqoonsiga u gudbiyay guddoomiyaha Golaha Madaxtooyada Maxamed al-Menfi, Tripoli, 13 Juun 2026 (Dawan Africa, 14 Juun 2026).
• Nasr Maxamed Al-Sanuusi: ku-simaha safiirka Libiya ee Soomaaliya; waxaa Muqdisho lagu soo dhaweeyay Juun iyo Oktoobar 2026 (Wasaaradda Arrimaha Dibadda, 23 Juun 2026; 21 Oktoobar 2026).

Yaa dhisay xiriirka?

• Maxamed al-Zarruq Rajab: wasiirkii khasnadda Libiya ee saxeexay amaahdii 1974 ee garoonka Kismaayo (Sharciga Libiya Lr. 19 ee 1975).
• Maxamed Yuusuf Weyrax: xoghayihii maaliyadda Soomaaliya ee isla amaahdaas saxeexay (isla ilaha).
• Cabdisalaam Jalloud: ra'iisul wasaarihii Libiya ee saxeexay sharcigii 1975 ee amaahda lagu ansixiyay (isla ilaha).
• Mucammar Qadaafi: hoggaamiyihii Libiya ee Soomaaliya 1981 ku eedaysay inuu taageeray SSDF iyo SNM (Daraasadda Dalka ee Maktabadda Koongareeska).
• Siyaad Barre: madaxweynihii Soomaaliya ee xiriirka la jaray Libiya 1977 iyo 1981, dib u soo celiyayna 1985 (GlobalSecurity). Eeg Siyaad Barre.
• Xasan Sheekh Maxamuud iyo Cabdulxamiid Dbeibah: madaxdii ku kulantay Tripoli 24 Febraayo 2025 (Wasaaradda Arrimaha Dibadda).
• Axmed Macallin Fiqi iyo Taahir Saalim Al-Baour: wasiirrada arrimaha dibadda ee saxeexay heshiisyadii 2025 (isla ilaha).
• Cabdisalaam Cabdi Cali: wasiirka arrimaha dibadda Soomaaliya ee Al-Baour kala hadlay socdaalka, QM, Sebtembar 2026 (Wasaaradda Arrimaha Dibadda, 24 Sebtembar 2026).
• Xasan Maxamed Cali: ku-xigeenka wasiirka arrimaha dibadda Soomaaliya ee Luulyo 2026 soo dhaweeyay 129 qof oo Libiya laga soo celiyay (Wasaaradda Arrimaha Dibadda, 2 Luulyo 2026).

Heshiisyo maxay saxeexeen?

• 1974: qorshe lagu fulinayo heshiis iskaashi dhaqaale, dhaqan iyo farsamo (Kaydka Sharciga Libiya).
• 26 Juun 1974: amaah 2 milyan oo dinaar Libiyaan ah oo loogu talagalay garoonka caalamiga ah ee Kismaayo, waxaana la ansixiyay 25 Febraayo 1975 (Sharciga Libiya Lr. 19 ee 1975).
• 24 Febraayo 2025: afar heshiis is-afgarad oo kala ah:
  • fiiso la'aan baasaboorrada diblomaasiyadda;
  • guddi wasiirro oo wadaag ah;
  • la-tashi siyaasadeed;
  • iskaashi u dhexeeya dowladaha hoose ee Muqdisho iyo Tripoli (Wasaaradda Arrimaha Dibadda).

Madaxda yaa is booqday?

• Maarso 2009: madaxweyne Shariif Sheekh Axmed, Tripoli (VOA iyadoo laga soo xigtay GlobalSecurity).
• 30 Juun – 2 Luulyo 2009: Shariif wuxuu ka qayb galay shirarka IGAD iyo AU ee Sirte (War-murtiyeedka IGAD).
• 23 Febraayo 2025: wasiirka arrimaha dibadda Fiqi oo madaxweynaha ka hor gaaray Tripoli (Wasaaradda Arrimaha Dibadda, 23 Febraayo 2025).
• 24 Febraayo 2025: Xasan Sheekh, Tripoli (Wasaaradda Arrimaha Dibadda).
• 6–8 Nofembar 2026: wasiirka arrimaha dibadda Cabdisalaam Cabdi Cali oo Tripoli u tagay kulanka CEN-SAD (Wasaaradda Arrimaha Dibadda, 7 Nofembar 2026).

Intee bay ganacsadaan?

Libiya sannadihii u dambeeyay uma aysan gudbin UN Comtrade xogta ganacsigeeda Soomaaliya (Su'aalaha UN Comtrade, Libiya–Soomaaliya, 2023). Amaahdii 1974 waxay ahayd in lagu bixiyo alaab Soomaaliyeed, taas oo ay isku habayn lahaayeen hay'adda sahayda Libiya iyo wasaaradda ganacsiga Soomaaliya (Sharciga Libiya Lr. 19 ee 1975). Nofembar 2026, wasiirka arrimaha dibadda Soomaaliya iyo wasiirka maaliyadda Libiya waxay ka wada hadleen kordhinta xoolaha Soomaaliyeed ee loo dhoofiyo Libiya (Wasaaradda Arrimaha Dibadda).

Intee gargaar iyo lacag ah ayaa la keenay?

Amaahdii 1974 ee garoonka ayaa ah maalgelinta ugu weyn ee Libiya ee la diiwaangeliyay (eeg kor). OCHA ee QM kama diiwaan gelin wax deeq bani'aadannimo ah oo Libiya Soomaaliya siisay 2006 ilaa 2025 (OCHA FTS, 2011). Duullimaadyada lagu soo celiyo muhaajiriinta Soomaaliyeed waxaa lagu fuliyaa barnaamijka IOM ee dib u celinta bani'aadannimo ee iskaa-wax-u-qabso ah (Wasaaradda Arrimaha Dibadda, 2 Luulyo 2026).

Amniga maxaa ka jira?

Libiya kama qayb qaadato howlgalka AU ee Soomaaliya (Dawan Africa, 1 Agoosto 2026). Horraantii 1980-meeyadii Soomaaliya waxay Libiya ku eedaysay inay taageerto jabhadaha SSDF iyo SNM (Daraasadda Dalka ee Maktabadda Koongareeska). Maanta arrinta amniga ugu weyn waa tahriibinta dadka: Oktoobar 2026 labada dhinac waxay ku heshiiyeen inay la shaqeeyaan shabakadaha tahriibinta iyo ka ganacsiga dadka ee jidkaas (Wasaaradda Arrimaha Dibadda). Eeg Ciidamada shisheeye ee Soomaaliya.

Sidee bay Libiya ula macaamishaa Somaliland iyo dowlad-goboleedyada?

Libiya waxay la macaamishaa dowladda federaalka Soomaaliya. 129 muhaajir oo Luulyo 2026 Libiya laga soo celiyay, 110 waxay ka degeen Muqdisho, 19na Hargeysa (Wasaaradda Arrimaha Dibadda, 2 Luulyo 2026). Amaahdii 1974 waxay bixisay garoonka Kismaayo, oo hadda ku yaal Jubaland (Sharciga Libiya Lr. 19 ee 1975). Ilaha la hubiyay laguma helin war Libiya ka soo saartay Somaliland.

Khilaaf ma dhex maray?

• 1977: Soomaaliya waxay ka noqotay aqoonsiga Libiya, sababo la xiriira taageeradeeda Itoobiya ee dagaalkii Ogaadeenya (GlobalSecurity).
• 1981–1985: Soomaaliya waxay jartay xiriirka, iyadoo Qadaafi ku eedaysay inuu taageero SSDF iyo SNM; xiriirku wuxuu dib u bilaabmay 1985 (Daraasadda Dalka ee Maktabadda Koongareeska).
• Muhaajiriinta: Soomaali ay tahriibiyayaal hayeen ayaa ka warramay xadgudubyo ka dhacay Kufra iyo Bani Walid (VOA, 2018). Libiya kuma jirto Heshiiska Qaxootiga ee 1951 (UNHCR, Libiya 2024).

Imisa Soomaali ah ayaa ku nool Libiya?

UNHCR waxay dhammaadkii 2025 Libiya ka diiwaangelisay 778 magangalyo-doon oo Soomaali ah, IOM-na waxay Abriil 2025 tirisay in ka badan 1,400 muhaajir Soomaaliyeed oo halkaas ku xayiran (UNHCR API; Dawan, iyadoo soo xigatay IOM). Eeg Soomaalida Libiya.

Halkee bay Libiya ka taagan tahay QM iyo hay'adaha kale?

Labada dal waa xubno ka mid ah Jaamacadda Carabta, AU iyo CEN-SAD; Soomaaliya waxay Nofembar 2026 ka qayb gashay kulankii 22-aad ee CEN-SAD ee Tripoli (Wasaaradda Arrimaha Dibadda). Libiya waxay martigelisay shirweynihii AU ee 2009 ee Sirte, halkaas oo madaxda IGAD uga shireen Soomaaliya (War-murtiyeedka IGAD). Tan iyo 2019, Ruwanda, UNHCR iyo AU waxay Libiya uga soo qaadeen Ruwanda qaxooti ay ku jiraan Soomaali (KT Press, Sebtembar 2026).

Bogag la xiriira

• Soomaalida Libiya
• Waddooyinka socdaalka
• Soomaaliya iyo Jaamacadda Carabta
• Soomaaliya iyo Ruwanda
• Dagaalkii Ogaadeenya 1977
• Siyaad Barre
• Shariif Sheekh Axmed
• Xasan Sheekh Maxamuud