Waxa na dib u celiyay: toddoba xoog oo soo noqnoqday 130 sano

Koox kasta tan iyo 1895 waxay hawsha hore u sii qaadday. Diiwaanku wuxuu sidoo kale muujinayaa isla xaddidaadyadii oo soo noqnoqday, xilli xilli. Kuwani waa xoogag, ma aha dad. Magacaabistoodu cidna ma eedaynayso.

Soomaaliya ma dowlad fashilantay baa? Waxa diiwaanku sheegayo

Dadku badanaa ayay tan weydiiyaan. Ereygu wuxuu ka yimid tusmo: Fund for Peace waxay daabici jirtay "Failed States Index" (Tusmada Dowladaha Fashilmay) ilaa 2014, markaas oo ay u beddeshay Fragile States Index (Tusmada Dowladaha Jilicsan) (Fragile States Index list). Waa calaamadda tusmada, ma aha go'aan aan annagu gaarnay. Jawaabta gaaban: tusmooyinku waxay Soomaaliya ku jiraan dowladaha ugu jilicsan adduunka, tan iyo 2012na waxay dib u dhisatay hay'ado federaal ah, waxayna iska bixisay inta badan deynteeda dibadda, sida hoos ku qoran.

Waxa tusmooyinku sheegaan. Fragile States Index ee Fund for Peace wuxuu Soomaaliya ka dhigay kaalinta koowaad, tan ugu jilicsan 179 dal, 2024, iyadoo dhibco 111.3 ah ka heshay 120 (Fragile States Index list). Tusmadu waxay cabbirtaa cadaadiska saaran dowladda, sida colaadda, barakaca iyo adeegyada daciifka ah. Ma cabbirto waxa dadku dhisayaan.

Waxa la dhisay tan iyo 2012. Soomaaliya waxay lahayd dowlad federaal ah iyo dastuur ku-meel-gaar ah tan iyo 2012. Diseembar 2023 waxay gaartay dhammaadka hannaanka deyn cafinta dalalka saboolka ah, kaas oo deynteeda dibadda ka dhimay 64% GDP 2018 ilaa ka yar 6% dhammaadkii 2023, keenayna US$4.5 bilyan oo kayd ah oo bixinta deynta (World Bank; IMF). Waxay noqotay xubinta siddeedaad ee Bulshada Bariga Afrika (EAC) 4 Maarso 2024 (KT Press), waxayna kursi ku leedahay Golaha Ammaanka QM tan iyo 1 Janaayo 2025, kii ugu horreeyay tan iyo horraantii 1970-meeyadii (UN).

Waxa weli adag. Dagaalka al-Shabaab, khilaafaadka dowladda federaalka iyo dowladaha xubinta ka ah, gaajada iyo barakacu dhammaantood way socdaan.

1. Beesha oo loo adeegsaday unugga siyaasadda

Gumeystayaashu waxay hubeeyeen kooxo is-haya si ay uga hortagaan dhaqdhaqaaqa Daraawiishta (Dervish movement). 1978 kadib dowladdu waxay adeegsatay cadaadis lagu beegsaday beelo gaar ah (Siad Barre). Qaacidada "4.5", oo markii ugu horreysay la adeegsaday dabayaaqadii 1990-meeyadii, rasmina laga dhigay Carta 2000, waxay qaybaha beelaha ka dhigtay caqliga shaqada dowladda (Rift Valley Institute).

2. Awood lagu hayo hal xarun oo kuwa kale diidaan

Midowyadii 1960 iyo 1969, iyo isbeddelladii dastuurka ee 2024 ilaa 2026, mid kastaa wuxuu fogeeyay waqooyiga ama dowladaha xubinta ka ah. 2026, Puntland, Jubbaland iyo Koonfur Galbeed waxay xiriirka u jareen dowladda federaalka (Horn Review).

3. Hay'ado la isku daray kadib, oo aan si wadajir ah loo naqshadayn

Midowgii 1960 wuxuu isku daray laba nidaam oo sharci, canshuur, boolis, waxbarasho iyo lacag oo keliya xorriyadda kadib. Codbixiyeyaasha waqooyiga in ka yar kala badh ayaa ansixiyay dastuurkii 1961 (Library of Congress).

4. Diidmo dibadeed iyo ku-tiirsanaan dibadeed

Deris kastaa wuxuu taageeray wadahadal nabadeed oo u gaar ah, taageerayaal shisheena waxay taageereen garabyo is-haya (Centre for Humanitarian Dialogue). Dowladdii 2004 waxay ku tiirsanayd taageero shisheeye.

5. Heshiisyo ku-meel-gaar ah oo joogto noqday

Qaacidada 4.5 iyo Dastuurka Ku-meel-gaarka ah ee 2012 labaduba waxaa loogu talagalay inay ku-meel-gaar ahaadaan (WardheerNews).

6. Muddo xileedyo ka dheeraaday waqtigoodii

Muddooyinkii ku-meel-gaarka ahaa waa la kordhiyay 2009 iyo 2011 (The New Humanitarian). Nofembar 2026 Maxkamadda Sare waxay xukuntay in kordhinta 2026 ee muddada baarlamaanka iyo madaxweynaha ay sharci darro tahay (Garowe Online).

7. Qaar ayaa ka faa'iida badan bannaanaanta marka loo eego dowlad

Falanqeeyayaashu waxay ku tilmaamaan hoggaamiyeyaal garab 1990-meeyadii, iyo qaar xilal ku haya kootada beelaha maanta, inay dowlad daciif ah ka faa'iido badan yihiin mid xooggan (WardheerNews).

Qaybo kale oo diiwaanka ah

Aasaasayaashii Naadiga Dhallinyarada Soomaaliyeed waxay diideen inay sheegaan beelahooda. Odayaasha waqooyiga waxay 1990-meeyadii dib u dhiseen nabadda iyagoo adeegsanaya lacag deegaan. Carta 2000 waxay haweenka iyo bulshada rayidka keentay miiska.