Xawaaladda iyo shirkadaha lacag-wareejinta Soomaaliyeed

Waa maxay

Shirkadda lacag-wareejintu waxay lacag ka qaadataa qof ku jira waddan, waxayna siisaa qof ku jira waddan kale, iyadoo adeegsanaysa shabakadda wakiilladeeda. Soomaalidu tan waxay u taqaan xawaalad. Soomaaliya gudaheeda shirkadahan waxaa loo siiyaa shati ahaan ganacsiyada lacag-wareejinta. Diseembar 2025 Bangiga Dhexe wuxuu shati siiyay 14 ka mid ah (Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, Warbixinta Sannadlaha 2025).

Sida wareejintu u shaqeyso

Machadka Rift Valley Institute wuxuu nidaamka u sharxaa sidan (Rift Valley Institute, Maarso 2014):

1. Qof qurbaha jooga ayaa wakiil siiya lacag caddaan ah iyo macluumaadka qofka loo dirayo.
2. Wakiilku macluumaadka wuxuu u diraa xarunta dhexe ee shirkadda, kadibna wakiil u dhow qofka loo dirayo ee Soomaaliya jooga, kaas oo lacagta bixiya, inta badan saacado gudahood.
3. Deynta u dhaxaysa labada wakiil goor dambe ayaa la xalliyaa. Wakiillada qurbaha waxay ururiyaan lacagaha la dhigto, waxayna u diraan akoonka bangiga ee shirkadda. Lacagtu kadib waxay aaddaa xarun lagu kala xisaabtamo, oo inta badan ku taal Imaaraadka Carabta, taas oo lacag siisa ganacsatada Soomaaliyeed si ay alaab u soo dejiyaan. Ganacsatadu waxay lacag caddaan ah ku buuxiyaan wakiilka Soomaaliya jooga.

Lacag caddaan ahi marar dhif ah ayay xuduud ka gudubtaa. Nidaamku wuxuu ku shaqeeyaa kalsooni. Isla warbixintu waxay xustay in shirkaduhu markii hore shabakadahooda wakiillada ku dhiseen xiriirka qabiilka, shirkadaha waaweynna markii dambe ay dhiseen shabakado ka gudba qabiilada, taas oo u suurtagelisay inay qof walba u adeegaan (isla ilahaas).

Sida ay u koreen

Kahor 1991, Soomaalida qurbuhu waxay horeba lacag ugu soo diri jireen dalka. Markii dowladdii iyo bangiyadu burbureen 1991, baahida habab kale oo lacagta lagu wareejiyo si degdeg ah ayay u kordhay (Rift Valley Institute). Iyadoo aan bangiyo jirin, shirkadaha xawaaladdu waxay sidoo kale lacag u hayn jireen qoysaska, ganacsiyada iyo hay'adaha gargaarka, waxayna gaarsiin jireen lacagta gargaarka, oo ay ku jirto xilligii abaartii 2011 (isla ilahaas).

Sannadkii 2012, lacagta qurbuhu waxay ahayd ugu yaraan $1.2 bilyan sannadkii, taas oo ka badnayd gargaarka (qiyaastii $800 milyan), dhoofinta ($500 milyan) iyo maalgashiga shisheeyaha ($100 milyan) (isla ilahaas).

Shirkadaha ugu waaweyn

• Dahabshiil waa tan ugu weyn uguna da'da weyn. Sannadkii 2014 waxaa lagu qiyaasay inay haysay 40 ilaa 60 boqolkiiba suuqa (Rift Valley Institute). Waxay sheegtaa inay qiyaastii 50 sano shaqeysay oo ay u adeegto in ka badan 100 waddan, waxaana lagu nidaamiyaa Ingiriiska, Iswiidhan iyo Kanada (Dahabshiil).
• Al-Barakaat waxay ahayd shirkadda ugu weyn ilaa dabayaaqadii 2001, markii Mareykanku xiray isagoo ka shakiyay xiriir argagixiso, taas oo shirkaddu beenisay (The East African). Guddiga Mareykanka ee baaray 11 Sebtembar ayaa markii dambe ogaaday in lacagta weerarradu ay mareen bangi Mareykan ah, ee aanay marin shirkad xawaalad Soomaaliyeed ah (Africa Research Institute).

Sida ay sheegtay Wakaaladda Ganacsiga Caalamiga ee Mareykanka, adeegyada maaliyadda Soomaaliyeed waxaa hoggaamiya kooxo ganacsi oo mid kastaa leeyahay bangi iyo shirkad xawaalad. Dahabshil International Bank iyo Amal Bank ayaa ka mid ah bangiyada ugu waaweyn (Wakaaladda Ganacsiga Caalamiga ee Mareykanka, Janaayo 2024). Eeg Somali business groups, Amal group, Kaah Express and KIMS, WorldRemit, Tawakal Express, Iftin, Juba Express iyo Taaj iyo directory of Somali companies.

Kharashka

U dirista £120 Ingiriiska ilaa Soomaaliya waxay dabayaaqadii 2013 ku kacaysay 5.65 boqolkiiba, taas oo ka jaban u dirista Nayjeeriya (7.36 boqolkiiba), Itoobiya (8.29 boqolkiiba) ama Kenya (9.77 boqolkiiba) (Rift Valley Institute). Khidmaddu way yartahay marka lacag badan la diro iyo xilliga Ramadaanka (isla ilahaas).

Xiritaankii akoonnada bangiyada

Shirkadaha xawaaladda ee qurbaha waxay u baahan yihiin akoonno bangi. Sannadkii 2013 Barclays wuxuu sheegay inuu xiri doono akoonnada badi shirkadaha lacag-wareejinta ee Ingiriiska. Dahabshiil waxay heshay amar maxkamadeed oo dib u dhigay xiritaanka akoonkeeda, ololeyaal Soomaaliyeed oo ay taageertay Oxfam ayaana dhowr jeer dib u dhigis ku guulaystay (Oxfam; COMPAS, Jaamacadda Oxford). Xiritaanno la mid ah ayaa Mareykanka ka dhacay (Rift Valley Institute).

Xeerarka maanta

Bangiga Dhexe ayaa shati siiya oo kormeera ganacsiyada lacag-wareejinta. Tirada shatiga haysata waxay ka kordhay toddoba horraantii 2024 (Wakaaladda Ganacsiga Caalamiga ee Mareykanka) ilaa 14 Diseembar 2025. Sannadkii 2025 Bangiga Dhexe wuxuu wax ka beddelay xeerarkiisa la-dagaallanka lacag-dhaqidda, wuxuuna ka dhigay waajib in akoonnada cusub lagu furo kaarka aqoonsiga qaranka, oo lagu hubiyo nidaamka eKYC ee Hubiye (Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, Warbixinta Sannadlaha 2025).

Tirooyinka maanta

Sannadkii 2025 ganacsiyada lacag-wareejintu waxay Soomaaliya u keeneen $3,077 milyan. $2,141 milyan oo ka mid ah, qiyaastii 70 boqolkiiba, waxay ahayd lacag ay dadku u direen qoysaskooda (Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, Warbixinta Sannadlaha 2025). Sahankii qoysaska ee 2022, 55.4 boqolkiiba qoysaskii lacag ka helay dibadda waxay ku heleen xawaalad (SNBS, SIHBS 2022). Eeg Lacagta qurbaha.