Dhaqaalaha
Ganacsiga xadka Itoobiya iyo Somaliland: Tog Wajaale, Jigjiga iyo jidadka Gaashamo
Ganacsiga u dhexeeya Deegaanka Soomaalida ee Itoobiya iyo Somaliland badankiisu waa mid yar oo ka baxsan kastamka rasmiga ah. Xooluhu waxay waqooyi ugu socdaan Somaliland iyo Berbera, oo qiimahoodu ahaa $170 milyan tirooyinka dhoofinta Somaliland ee 2020, cuntada, qalabka elektarooniga iyo dharkuna koonfur ayay u socdaan. Tog Wajaale waa marinka rasmiga ah ee ugu weyn. Daraasad 2021 ah oo Rift Valley Institute ayaa afar jid oo yaryar oo Gaashamo u dhow oo keliya ku tirisay qiyaastii 42 gaari oo xoolo ah maalintii, iyadoo gaari kasta laga qaadayo $50 ilaa $200 iyadoo ku xiran jidka.
Si kooban
Deegaanka Soomaalida ee Itoobiya iyo Somaliland waxay wadaagaan xad dhul oo dheer. Daraasad 2021 ah oo Rift Valley Institute (RVI) ah oo uu qoray Mustafe M. Cabdi ayaa sheegaysa in ganacsiga yar ee aan rasmiga ahayn ee xadkan ka gudba uu "aad uga badan yahay" ganacsiga rasmiga ah (RVI, Regularly Irregular, Oktoobar 2021, b. 5). Tog Wajaale waa marinka ugu weyn ee ganacsiga rasmiga ah ee jidka Berbera (isla ilahaas, b. 7). Shaqada goobta ee daraasadda waxaa lagu sameeyay deegaanka Gaashamo iyo Jigjiga Maarso 2021 (isla ilahaas).
Waxa xadka ka gudba
- Waqooyi, Somaliland: ido, riyo, lo' iyo geel. Tirooyinka ganacsiga Somaliland waxay dhoofinta xoolahan ee 2020 ku qiimeeyaan $170 milyan, daraasaduna waxay sheegaysaa in badankoodu ka yimaadaan Deegaanka Soomaalida ee Itoobiya. Qaar badan waxaa laga sii raraa dekedda Berbera (RVI 2021, b. 12; Wasaaradda Maaliyadda Somaliland, Warbixinta Tirakoobka Ganacsiga 2020).
- Koonfur, Itoobiya: sonkor, bariis, saliid cunto, baasto, daqiiq sarreen, kalluun qasacadaysan iyo buskud, badankood Burco ka yimaada. Qalabka elektarooniga, qurxinta, dharka, qalabka dhismaha iyo daawooyinka waxay ka yimaadaan Hargeysa iyo Tog Wajaale (RVI 2021, b. 12). Xeerarka federaalka iyo deegaanka ee Itoobiya waxay mamnuucaan soo dejinta daawooyinka jidkan (isla ilahaas, xusuusin 26).
- Xilliyada: ku dhawaad kala badh dhoofinta xoolaha ee sannadka waxay baxdaa saddexda bilood ee Xajka ka horreeya, xilli maxalli ahaan loo yaqaan carrafo. Gaarigu wuxuu qaadaa qiyaastii 85 ido iyo riyo xilliga caadiga ah, ilaa 150-na xilligaas (isla ilahaas, b. 13).
Sida xeerarku isu beddeleen
- 1994 ilaa 2002: ganacsigu wuxuu xuddun u ahaa Hartasheikh, gaadiidka leh taarikada Somaliland-na si xor ah ayay ugu socon jireen Deegaanka Soomaalida (RVI 2021, b. 16).
- Laga bilaabo 2002: Hay'adda Dakhliga iyo Kastamka Itoobiya (ERCA) waxay xirtay jidka Hartasheikh, waxayna bilowday inay qabato alaabta ay ugu yeertay kontarabaan. Ganacsiga intiisa badan wuxuu u guuray Tog Wajaale, oo noqday marinka rasmiga ah ee ugu weyn iyo xarun qaybinta alaabta konteynarrada laga keeno Berbera (isla ilahaas, b. 15).
- 2010: kahor, Deegaanka Soomaalidu wuxuu xafiisyo kastam ku lahaa Jigjiga iyo Kebribeyah oo keliya. 2010 dowladda federaalku waxay xarumo kastam ka furtay Tog Wajaale, Harshin, Hartasheikh, Daroor iyo Gaashamo. Waxay sidoo kale saddex ganacsade oo ruqsad haysta oo aag kasta ah u oggolaatay inay bariis, baasto, sonkor, saliid cunto iyo daqiiq sarreen soo dejiyaan iyagoon canshuur bixin (isla ilahaas, b. 15).
- 2012: waddada laamiga ah ee Jigjiga ilaa Godey ayaa la dhammeeyay, alaab badanna waxay bilowday inay gaari ku socoto halkii lug ahaan (isla ilahaas, b. 17).
- Ogosto 2018: inta badan xayiraadaha ganacsiga waxay dhammaadeen markii maamul deegaan oo cusub xilka qabtay (isla ilahaas, b. 17).
Jidadka Gaashamo iyo waxa ay qaadaan
Daraasaddu waxay eegtay afar marin oo yaryar oo ka waqooyi ah magaalada Gaashamo: Dabagorayaale, Xaaji Saalax, Duruqsi iyo Ballidhiig. Wadar ahaan waxay arkeen 36 ilaa 48 gaari maalintii labada dhinacba, iyo celcelis ahaan 42 gaari oo xoolo ah maalintii oo waqooyi u socda xilliga caadiga ah. Tirada xooluhu waxay gaartay 126 maalintii bisha saddexaad ee carrafada (RVI 2021, b. 12–13, shaxda I).
- Dabagorayaale: darawalladu waxay sheegeen inay Booliska Gaarka ah (Liyu) ee deegaanka siiyaan $50 ilaa $70 si aysan alaabta ugu dejin baaritaan. Darawal ayaa ku qiyaasay ilaa $50 gaari 12 tan ama ka badan ah. Daraasaddu waxay tan ku tilmaantay lacag aan rasmi ahayn oo sharci darro ah (isla ilahaas, b. 19–20).
- Xaaji Saalax: Booliska Liyu waxay gaadiidka u baaraan amni ahaan laakiin lacag kama qaadaan (isla ilahaas, b. 21).
- Duruqsi: kani wuxuu ahaa kan ugu mashquulka badan afarta jid, 14 ilaa 17 gaari maalintii dhinac kasta. Magaalada kontarool kuma jiro. Halhalis, 25 km koonfur, gaadiidka alaabta Somaliland ka keena waxay bixiyeen $150 ilaa $200, gaadiidka xoolaha ee waqooyi u socdana $80 ilaa $120. 2016 iyo 2017 lacaguhu waxay ahaayeen ilaa $250 iyo $170. Dhinaca Somaliland waxaa jira khidmad horumarinta degmada oo ah $10 ilaa $30 gaarigiiba (isla ilahaas, b. 22).
Qorshayaasha jidka
Daraasaddu waxay xustay in waddo Hargeysa dhinac ka marta iyo dekad berri ah oo Berbera ah, oo labaduba 2021 socdeen, ay kordhinayeen muhiimadda Tog Wajaale (RVI 2021, b. 7). Dekedda, eeg Dekedaha Soomaaliya. Dhaqaalaha Somaliland, eeg Dhaqaalaha Somaliland. Ganacsiga koonfurta Boosaaso, eeg Galkayo and the Bosaso trade corridor. Soomaalida ku nool Itoobiya, eeg Ethiopia (Somali refugees and the Somali Region).