# Far Wadaad: Af-Soomaaliga oo far Carabi lagu qoro, laga soo bilaabo Sheekh Aweys ilaa Muuse Galaal

> Far Wadaad oo la sharraxay: sida Af-Soomaaliga far Carabi loogu qori jiray, hababkii Sheekh Aweys, Makaahiil iyo Muuse Galaal, iyo sababta ay u istaagtay 1972.

Source page: https://calankii.com/so/society/wadaad-writing/
Language: so
Translation of: https://calankii.com/en/society/wadaad-writing/
Last checked: 2026-11-12
Publisher: Calankii (https://calankii.com)

## Waa maxay?

**Wadaad** waa nin diinta u heellan, xitaa haddii Carabigiisu yar yahay. Aqoonyahanka cilmiga dadka (anthropology) I. M. Lewis, oo wax qoray 1958, wuxuu "far wadaad" ku tilmaamay "Carabi aan naxwe sax ah lahayn oo ay ku jiraan erayo Soomaali ah", oo ganacsatadu u isticmaali jireen ganacsiga, warqadaha iyo codsiyada, iyo qorista qasiidooyinka ([Wadaad's writing, Wikipedia, oo soo xiganaysa Lewis 1958, b. 135 ilaa 137](https://en.wikipedia.org/wiki/Wadaad%27s_writing)). Aqoonyahanka luqadaha Mauro Tosco wuxuu ku tilmaamay Carabi jajaban oo erayo Soomaali ah leh, oo loo isticmaali jiray ganacsiga, warqadaha gaarka ah iyo codsiyada ([Tosco 2010, Somali writings](https://doi.org/10.18716/ojs/aaeo/2010_3542)).

## Dhibaatada xarfaha Carabiga

Af-Soomaaligu wuxuu leeyahay shan shaqal, mid kastaa gaaban iyo dheer, kuwaas oo farta Carabigu aysan si buuxda u calaamadeyn. Wuxuu kaloo leeyahay laba shibbane oo Carabigu aanu lahayn: codka **dh** iyo **g** adag ([Tosco 2010](https://doi.org/10.18716/ojs/aaeo/2010_3542)). Qoraa kastaa si gaar ah ayuu u xalliyay.

## Sheekh Aweys oo Baraawe ahaa

Tosco ma helin diiwaan muujinaya in Af-Soomaaliga si joogto ah far Carabi loogu qoray ka hor [Sheekh Aweys Maxamed Baraawi](/en/people/uways-al-barawi/) (1847 ilaa 1909), oo ahaa hoggaamiye ka tirsan dariiqada Qaadiriya, kuna dhashay Tunni dhexdooda Baraawe ([Tosco 2010](https://doi.org/10.18716/ojs/aaeo/2010_3542)). Enrico Cerulli wuxuu daraaseeyay laba qoraal-gacmeed oo uu leeyahay, hees siyaasadeed iyo buug gabayo diini ah, oo lagu qoray isku dhaf lahjadaha Af-Soomaaliga koonfurta. Aweys wuxuu **g** adag u qoray k Carabi ah oo saddex dhibcood leh, calaamad loo isticmaalo "ng" ee Turkiga Cusmaaniyiinta, Kazakh iyo Uyghur; **dh** wuxuu u qoray ṭ Carabi ah; **e** iyo **o**-na ay iyo aw. Lewis wuxuu xusay inuu qoraalkiisa ku daydayay higaadda Carabiga ah ee qoysaska Amrani ee Baraawe u isticmaali jireen lahjaddooda Sawaaxiliga ah ([Wadaad's writing, Wikipedia, oo soo xiganaysa Lewis 1958](https://en.wikipedia.org/wiki/Wadaad%27s_writing)).

## Buuggii Makaahiil, 1930-meeyadii

Sheekh Maxamed Cabdi Makaahiil wuxuu 1935 ilaa 1936 (1354 Hijriyada) Bombay (Mumbai) ku daabacay buug uu cinwaankiisa Carabigu ahaa "Hay'adda warqadaha casriga ah ee Af-Soomaaliga", oo ay ku jireen tusaalooyin warqado iyo maahmaahyo ([Tosco 2010](https://doi.org/10.18716/ojs/aaeo/2010_3542)). Wuxuu **dh** u qoray d Carabi ah oo saddex dhibcood leh, **g**-na k xariiq leh, erayada Carabiga laga soo amaahdayna wuxuu u higgaadiyay sida Soomaalidu ugu dhawaaqdo. Wikipedia, oo soo xiganaysa Lewis 1958, waxay sheegtay inuu ku dhisay shaqo hore oo uu qabtay Sheekh Ibraahim Cabdallah Mayal, uuna ka dooday in Carabiga laga dhigo luqadda rasmiga ah ee keliya ([Wadaad's writing, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Wadaad%27s_writing)). Wikipedia, oo soo xiganaysa qoraal Tosco qoray 2015, waxay sheegtay in higaaddiisu ay weli tahay qaabka ugu dambeeyay ee ugu caansan ee Af-Soomaaliga far Carabi lagu qoro ([Wadaad's writing, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Wadaad%27s_writing)).

## Fartii Muuse Galaal, 1954

Sannadkii 1954 [Muuse Xaaji Ismaaciil Galaal](/en/people/musa-galaal/) wuxuu joornaalka Islamic Quarterly ku daabacay soo jeedintii ugu horumarsanayd ee Af-Soomaaliga xarfo Carabi ah lagu qoro ([Tosco 2010](https://doi.org/10.18716/ojs/aaeo/2010_3542)). Wuxuu hindisay toddoba calaamadood oo cusub oo shaqallada ah, si shaqallada gaagaaban iyo kuwa dhaadheer loo kala garto iyadoon calaamado (xarakaad) loo baahnayn. Lewis wuxuu u qiimeeyay inay tahay xarfaha Carabiga ah ee ugu saxsan ee Af-Soomaaliga loo sameeyay ([Wadaad's writing, Wikipedia, oo soo xiganaysa Lewis 1958](https://en.wikipedia.org/wiki/Wadaad%27s_writing)). Wikipedia waxay sheegtay in xarfaha cusub ay dhaleeceeyeen dad diinta ku adag oo ka walwalsanaa inay adkeyn doonaan barashada Qur'aanka. Soo jeedin dambe oo uu keenay Ibraahim Xaashi Maxamuud waxay isticmaashay isku darka xarfaha shaqallada dhaadheer iyo hamsada ([Tosco 2010, oo soo xiganaya Labahn 1982](https://doi.org/10.18716/ojs/aaeo/2010_3542)).

## Asal hore iyo dhammaadka dadaalka

Dhaqanka Soomaalidu wuxuu u aaneeyaa awliyada Sheekh Yuusuf bin Axmed al-Kawneyn (Aw Barkhadle) inuu xarakaadka Carabiga u bixiyay magacyo Soomaali ah si ardaydu wax u akhrin bartaan ([Wadaad's writing, Wikipedia, oo soo xiganaysa Laitin 1977 iyo Lewis 1958](https://en.wikipedia.org/wiki/Wadaad%27s_writing)). Markii farta Laatiinka si rasmi ah loo qaatay 1972, shaqadii higaad Carabi oo mideysan oo Af-Soomaaliga loo samaynayay way istaagtay ([Wadaad's writing, Wikipedia, oo soo xiganaysa Tosco 2015](https://en.wikipedia.org/wiki/Wadaad%27s_writing)).

## Akhri wax dheeraad ah

- [Farta Af-Soomaaliga](/so/society/somali-writing-systems/)
- [Dugsiyada Qur'aanka iyo waxbarashada diinta](/so/society/quran-schools-and-religious-learning/)
- [Sida Islaamku u soo gaaray Soomaalida](/so/society/how-islam-reached-the-somalis/)
