# Soomaaliga Waqooyiga (Af-Maxaa): kooxda lahjadeed ee saldhigga u ah Af-Soomaaliga heerka ah

> Soomaaliga Waqooyiga (Af-Maxaa, Af-Waqooyi): meesha lagaga hadlo, saddexdiisa koox-hoosaad, codadkiisa, iyo sababta uu u noqday saldhigga Af-Soomaaliga qoran ee heerka ah.

Source page: https://calankii.com/so/society/northern-somali/
Language: so
Translation of: https://calankii.com/en/society/northern-somali/
Last checked: 2026-11-12
Publisher: Calankii (https://calankii.com)

## Meesha lagaga hadlo

Soomaaliga Waqooyiga waxaa ku hadla in ka badan 70% Soomaalida oo dhan, sida ay muujinayso khariidadda lahjadaha ee Marcello Lamberti ee 1986 ([Northern Somali, Wikipedia, oo soo xiganaya Lamberti 1986](https://en.wikipedia.org/wiki/Northern_Somali); khariidadda waxaa dib loogu daabacay [Landinfo 2011, b. 17 ilaa 22](http://www.landinfo.no/asset/1800/1/1800_1.pdf)). Dhulka lagaga hadlo wuxuu ka bilaabmaa Jabuuti (Djibouti) iyo waqooyi-galbeed, wuxuuna sii maraa waqooyi-bari, Deegaanka Soomaalida ee Itoobiya iyo waqooyiga Kenya. B. W. Andrzejewski iyo I. M. Lewis waxay faafitaankan ballaaran ku xireen guuritaanno dad oo qarniyo badan ka socday xeebta Gacanka Cadmeed una socday koonfurta ([Andrzejewski iyo Lewis, Somali Poetry, 1964, b. 6](https://archive.org/details/somalipoetryintr0000andr)).

## Saddex koox-hoosaad, iyo mid afraad oo Kenya ah

Lamberti wuxuu Soomaaliga Waqooyiga u qaybiyaa saddex koox-hoosaad ([Landinfo 2011, b. 10](http://www.landinfo.no/asset/1800/1/1800_1.pdf)):

1. **Soomaaliga Waqooyiga dhabta ah**, oo ka jira Awdal, Waqooyi Galbeed, Togdheer iyo Sanaag. Waxaa ku jira lahjadaha Ciise, Gadabuursi iyo Isaaq. Jabuuti iyo Saylac (Zeila) waxay isticmaalaan lahjadda Ciise ([Landinfo 2011, b. 6](http://www.landinfo.no/asset/1800/1/1800_1.pdf)).
2. **Kooxda Daarood**, oo ka jirta Bari, Nugaal iyo Mudug, Ogaadeenta Itoobiya, waqooyiga Bakool iyo Gedo. Waxaa ku jira lahjadaha Majeerteen, Dhulbahante, Mareexaan, Degoodi (Degodiya), Warsangeli iyo Ogaadeen.
3. **Kooxda Jubbada Hoose**, oo ay ku hadlaan qoysas qarnigii 1800-aad waqooyiga ka soo guuray una soo guuray Jubbada Hoose. Maadaama xeebta halkaas laga ku hadli jiray Banaadiri, lahjadahani waxay leeyihiin astaamo Banaadir oo cad.

Lamberti wuxuu sidoo kale soo jeediyay koox-hoosaad afraad oo waqooyiga Kenya ah, oo ay ku jiraan lahjadaha Ogaadeen, Harti iyo Degoodi ([Landinfo 2011, b. 11](http://www.landinfo.no/asset/1800/1/1800_1.pdf)). Wuxuu ogaaday in labada koox-hoosaad ee hore ay aad isugu eg yihiin, inkastoo ay yihiin afka hooyo ee in ka badan kala bar dadka.

## Sida uu u dhawaaqo

Lamberti wuxuu tiriyay astaamaha lagu garto Soomaaliga Waqooyiga ([Landinfo 2011, b. 11](http://www.landinfo.no/asset/1800/1/1800_1.pdf)):

- codadka cunaha ee lagu qoro **c** iyo **x**;
- kala duwanaanshaha **q** iyo **kh**, sida qal ("gowrac!") iyo khal;
- qodobka qeexan oo ku dheggan dhammaadka magaca, sida ninku ("the man");
- jamacyada magacyada lab ee gaagaaban oo lagu sameeyo ku celinta qayb ka mid ah erayga, sida san ("nose"), sanan ("noses").

Kooxda gudaheeda waxaa ku jira calaamado deegaan. Hadalka Ciise, Gadabuursi iyo Isaaq, xarafka **dh** wuxuu shaqallada dhexdooda ku ahaadaa cod "d" adag ah, sida yidhi ("wuxuu yiri"); meelaha kale wuxuu u jilcaa cod "r" ah, oo noqda yiri. Kooxda Daarood, xarafka **j** inta badan waxaa loogu dhawaaqaa sida "ch", sidaas darteed joog ("joog!") wuxuu u dhawaaqmaa sida choog ([Landinfo 2011, b. 11](http://www.landinfo.no/asset/1800/1/1800_1.pdf)). Aqoonyahanka afafka Giorgio Banti wuxuu daraaseeyay erayada badan ee Carabiga iyo Harariga laga soo amaahday ee ku jira Soomaaliga Waqooyiga ([Banti, Strata of loanwords in Northern Somali](https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110292343.185/html?lang=en)).

## Saldhigga afka qoran ee heerka ah

John Saeed wuxuu xusay in Soomaaliga Waqooyiga ay isticmaali jireen gabayaa caan ah iyo dabaqadda siyaasadda, taas oo siisay sharafta ugu weyn ([Northern Somali, Wikipedia, oo soo xiganaya Saeed, Somali, 1999, b. 5](https://en.wikipedia.org/wiki/Northern_Somali)). Lamberti wuxuu qoray in lahjadaha Daaroodka ee Mudug iyo Ogaadeenta ay 1972 kadib noqdeen tusaalaha buugaagta dugsiyada iyo raadiyaha ([Landinfo 2011, b. 8](http://www.landinfo.no/asset/1800/1/1800_1.pdf)). Martin Orwin oo ka tirsan SOAS wuxuu Landinfo u sheegay in Af-Soomaaliga heerka ahi dhab ahaan yahay "lahjado iyo habab hadal oo kala duwan" ee uusan ahayn hal qaab oo go'an ([Landinfo 2011, b. 8](http://www.landinfo.no/asset/1800/1/1800_1.pdf)).

Waa sidoo kale lahjadda ay culimada afafku ugu daraasadda badan yihiin, gaar ahaan lahjadda Isaaq. Lamberti wuxuu xusay naxwe lahjadda Majeerteen ah oo la qoray 1955 iyo qaamuusyo la qoray 1962 iyo 1976 ([Landinfo 2011, b. 11](http://www.landinfo.no/asset/1800/1/1800_1.pdf)).

## Akhri wax dheeraad ah

- [Lahjadaha Soomaaliga](/so/society/somali-dialects/)
- [Gabayga Soomaaliga](/en/society/somali-poetry/)
- [Sidii Af-Soomaaligu u noqday af qoran 1972](/so/history/somali-language-written-1972/)
