# Jamaacadii Baardheere, 1819 ilaa 1843: magaalo dib-u-habayn diineed oo ku taal Jubba

> Jamaacadii Baardheere (1819–1843): bulshadii dib-u-habaynta ee Sheekh Ibraahim Jebro ee Jubba, xeerarkeeda, koritaankeeda, dagaalkii saldanadda Geledi iyo dhammaadkeedii, ilo la raacsan.

Source page: https://calankii.com/so/society/baardheere-jamaaca-1819-1843/
Language: so
Translation of: https://calankii.com/en/society/baardheere-jamaaca-1819-1843/
Last checked: 2026-11-13
Publisher: Calankii (https://calankii.com)

## Jamaacadii ugu horreysay ee Soomaaliyeed

Jamaacadu waa degsiimo beereed oo diineed oo ku dhisan sheekh iyo ardaydiisa. Daraasadda dalka ee Maktabadda Koongareeska Mareykanku waxay diiwaan gelisay in 1819 "Sheekh Ibraahim Xasan Jebro uu dhul ka helay wabiga Jubba, kana aasaasay xarun diineed oo qaab bulsho beereed leh, jamaacadii ugu horreysay ee Soomaaliyeed" ([Library of Congress, Somalia: A Country Study, 1992](https://countrystudies.us/somalia/47.htm)). Ilo kale waxay aasaaska magaalada deyrka leh ee Baardheere dhigaan 1819 ilaa 1823, magaca aasaasahana u qoraan Jeberow ama Yabarow ([Reconquest of Jubaland, Wikipedia, oo soo xiganaysa Abdurahman, Eno iyo Kusow, iyo Loimeier, Muslim Societies in Africa, 2013](https://en.wikipedia.org/wiki/Reconquest_of_Jubaland); [Yusuf Mahamud Ibrahim, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Yusuf_Mahamud_Ibrahim)).

## Xeerarkeeda

Bulshadu waxay soo bandhigtay dib-u-habayn ay ku sheegtay sharciga Islaamka ([Yusuf Mahamud Ibrahim, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Yusuf_Mahamud_Ibrahim)):
- tubaakada iyo cayaaraha dadweynaha waa la mamnuucay;
- dumarka waxaa lagu waajibiyay labbis Islaami ah;
- ganacsiga foolmaroodiga waa la mamnuucay.

Sarkaalka badda Faransiiska Charles Guillain, oo xeebta booqday 1840-meeyadii, ayaa hoggaamiyaheeda ku tilmaamay "nin daahir-raac ah oo cadhaysan, dib-u-habeeye weyn", wuxuuna qoray in dadka deegaanka intooda badani aysan aqbalin xukunkeeda ([Guillain, *Documents sur l'histoire, la géographie et le commerce de l'Afrique orientale*, 1856, bb. 36–38, Internet Archive](https://archive.org/details/documentssurlhis22guil)). Eeg [saldanadda Geledi](/so/history/geledi-sultanate/), oo soo koobaysa warbixinta Guillain.

## Koritaankii, 1830-meeyadii

Bartamihii 1830-meeyadii bulshadu waxay raacdayaal badan ka heshay qoysaska xoolo-dhaqatada ah ee Ogaadeenya uga soo guuray dooxada Jubba ee sare. Waxay gacanta ku dhigtay degsiimooyinka beeraha ee halkaas, oo ay ku jirto Luuq, joogsiga ganacsi ee ugu weyn ee u dhexeeya Kismaayo iyo Harar. Dabayaaqadii 1830-meeyadii waxay lahayd ku dhowaad 20,000 raacdayaal ah ([Yusuf Mahamud Ibrahim, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Yusuf_Mahamud_Ibrahim)). Sheekhyadeeda waxay sidoo kale hoggaamiyeen duullaanno ka dhan ah kooxo Oromo ah oo ku sugnaa dhulka Jubba ([Reconquest of Jubaland, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Reconquest_of_Jubaland)).

## Dagaalkii Geledi, 1840 ilaa 1843

1840-kii dagaalyahannada bulshadu waxay gaareen Baydhabo, waxayna qabsadeen Baraawe, dekad ka tirsan saldanadda Geledi oo xarun hore u ahayd dariiqada Qaadiriyada. Geledi waxay ka cadhoodeen xannibaadda bulshadu ku samaysay ganacsiga fog ee mara Luuq iyo carqaladaynta beeraha ee dooxooyinka Jubba iyo Shabeelle ([Yusuf Mahamud Ibrahim, Wikipedia, oo soo xiganaysa daraasad JSTOR](https://en.wikipedia.org/wiki/Yusuf_Mahamud_Ibrahim)). Dadka Baraawe waxay Suldaan Yuusuf Maxamuud u direen wafdi iyo hadiyad 200 bistoole ah iyagoo gargaar ka codsanaya (Guillain, b. 38, eeg [bogga saldanadda Geledi](/so/history/geledi-sultanate/)).

Suldaan Yuusuf wuxuu hoggaamiyay isbahaysi ka kooban beelaha u dhexeeya labada wabi. Wikipedia waxay cabbirkiisa ku sheegtaa 40,000, inta badan dagaalyahanno Digil ah. 1843 isbahaysigu wuxuu hareereeyay Baardheere; warbixinnadu waxay sheegaan in magaalada la gubay oo aan dib loo degin ilaa 1860-meeyadii ([Yusuf Mahamud Ibrahim, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Yusuf_Mahamud_Ibrahim)). Iluhu way ku kala duwan yihiin xulafada: qaar waxay Geledi la magacaabaan Tunnida Baraawe, waxayna sheegaan in Bimaalka Marka ay la saftay Baardheere ama ka fogaatay ([isla maqaalka](https://en.wikipedia.org/wiki/Yusuf_Mahamud_Ibrahim)).

## Baardheere kadib

1847 Sheekh Cali Majeerteen wuxuu Marka la soo degay qiyaastii 150 raacdayaal hubaysan, isagoo doonayay inuu aasaaso imaarad Islaam ah, kana bahaystay Bimaalka. Wikipedia, oo soo xiganaysa daraasad dambe, waxay fikradihiisa ku xirtaa kuwii bulshada Baardheere ([Yusuf Mahamud Ibrahim, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Yusuf_Mahamud_Ibrahim)). Qarnigii 19aad dabayaaqadiisii, dariiqooyinka suufiyadu waxay aasaaseen jamaacooyin badan oo ku teedsan Jubba iyo Shabeelle; 1950-meeyadii waxay gaareen in ka badan 90 ([Library of Congress, 1992](https://countrystudies.us/somalia/47.htm)). Eeg [dariiqooyinka suufiyada Soomaaliya](/so/society/sufi-orders-in-somalia/).

## Akhris dheeraad ah

- Lee V. Cassanelli, *The Shaping of Somali Society: Reconstructing the History of a Pastoral People, 1600–1900* (University of Pennsylvania Press, 1982), oo daboolaya bulshada Baardheere iyo dagaallada Geledi.
- Charles Guillain, *Documents sur l'histoire, la géographie et le commerce de l'Afrique orientale* (Paris, 1856).
- [Culimada iyo awliyada Soomaaliyeed](/so/society/somali-sufi-scholars-and-saints/).
