# Taallooyinka Xiis iyo aqoonta xiddigaha Soomaalida: daraasad xiddigiseed oo qabuuro hore ah

> Daraasaddii 'Guiding Sky' ee 2022 ee jihada qabuuraha Xiis iyo Gugux: goobta taallooyinka, cabbiraadaha, saddexda jiho ee ugu badan, iyo sida qorayaashu ula xiriiriyaan xilliyada reer guuraaga iyo dhaqanka xiddigiska Soomaalida.

Source page: https://calankii.com/so/history/xiis-cairns-and-somali-star-lore/
Language: so
Translation of: https://calankii.com/en/history/xiis-cairns-and-somali-star-lore/
Last checked: 2026-11-12
Publisher: Calankii (https://calankii.com)

## Si kooban

Boggani wuxuu raacayaa daraasad ay sameeyeen Carolina Cornax Gómez oo ka tirsan Jaamacadda Santiago de Compostela, A. César González García iyo Jorge de Torres Rodríguez oo ka tirsan machadka Incipit-CSIC ([Cornax Gómez, González García iyo de Torres Rodríguez, "The Guiding Sky: Funerary Orientations and Nomadic Movements in Somaliland during Antiquity", *Journal of Skyscape Archaeology* 8.1, 2022, bb. 36 ilaa 65](https://doi.org/10.1558/jsa.19238), oo bilaash ah). Qorayaashu waxay ku tilmaamaan "cilmi-baaristii xiddigis-qadiimi ee ugu horreysay ee lagu sameeyo Soomaaliya/Somaliland" (tarjumaad) (b. 62). Goobta laftigeeda, eeg [Heis (Xiis): dekeddii hore iyo taallooyinkeeda](/so/history/heis-xiis-ancient-port-and-cairns/).

## Duruufaha ay qorayaashu sharraxaan

- **Aqoonta cirka ee Soomaalida.** Qorayaashu waxay qoreen in tirsiga Soomaalidu isku daro wareegyada qorraxda ee maalmaha, toddobaadyada iyo sannadaha iyo tirsi dayax-xiddigeed oo ku salaysan meelaha dayaxu dego. Iyagoo soo xiganaya Enrico Cerulli iyo Muuse Galaal, waxay xuseen in sannadka dayaxa lagu calaamadeyn jiray marka dayaxu maro hortiisa xiddigta Spica, oo loo yaqaan *Dirir*. Waxay sidoo kale xuseen "geel-cirka" oo laga yaabo inuu la xiriiro Iskutallaabta Koonfureed iyo Jidka Caanaha (b. 39). Eeg [Muuse Galaal](/en/people/musa-galaal/).
- ***Wadaadka*.** Waxay qofkan ku tilmaamaan mid isku haya aqoonta xiddigaha, cimilada iyo diinta, kana taliya guuritaanka, ceelasha iyo xoolaha, inta badanna xukuma khilaafaadka. Iyagoo soo xiganaya Cabdullaahi (2001), waxay qoreen in doorkaasi "leeyahay asal ka horreeya Islaamka" (tarjumaad) (b. 39).
- **Waaq.** Waxay xuseen in magaca ilaaha cirka ee Kushiitiga, Waaq, uu Af-Soomaaliga ugu jiro mid ka mid ah magacyada Eebbe (b. 37).
- **Xilliyada.** Waxay sharraxaan afarta xilli, *Gu*, *Xagaa*, *Dayr* iyo *Jiilaal*, waxayna xusaan in ganacsiga xeebtu socon jiray Oktoobar ilaa Abriil, markii dabaysha waqooyi-bari ay maraakiibta keentay xoolo-dhaqatadiina ay xeebta ku jiilaalayeen (bb. 39 ilaa 41).

## Goobta taallooyinka Xiis

Qiyaastii 450 taallo iyo qabri ayaa safan 11 km oo xeeb ah oo u dhow Xiis, oo ka mid ah kooxaha ugu cufan Somaliland (b. 41). Mashruuca Isbaanishku wuxuu khariidadeeyay goobta ugu weyn 2018 ilaa 2019, wuxuuna diiwaangeliyay 295 dhismo:

- **Noocyada.** Badankoodu (78%) waa taallooyin wareegsan, oo inta badan 5 ilaa 6 mitir ballac ah iyo 2 ilaa 3 mitir dherer ah. Qiyaastii 18% waa afar-gees, qaar yarna waa goobooyin dhagax ah (b. 44).
- **Tiirarka dhagaxa.** Siddeed taallo ayaa leh tiirar yaryar, laba ilaa laba iyo toban midkiiba, taallooyinkaas dhammaantood marka mid laga reebo waa afar-gees. Qorayaashu waxay xusaan isbarbardhig dhaqameed oo tiirarka noocaas ahi ku xusuusiyaan cadowgii uu qofka dhintay dilay (bb. 44 ilaa 45).
- **Waxa la helay.** Waxay ka mid yihiin qarniyadii 1aad ilaa 3aad ee miilaadiga, inta badan kii 1aad. Waxaa ku jira dheri dhalaal leh oo Mesopotamia ah, weelal amphora ah oo Talyaani, Rhodes iyo Gaul ah, terra sigillata, iyo quraarad Iskandariya ah (b. 46).

## Waxa la cabbiray

Kooxdu waxay jihooyinka ka qaadeen sawirro diyaarad aan duuliye lahayn oo 20 taallo oo afar-gees ah, 29 tiir iyo afar qabri oo la qoday, oo wadar ahaan ah 53 cabbir. Qorayaashu muunadda waxay ku tilmaamaan "mid yar oo la qirsan yahay", habkana "qiyaas heerka eber ah" (tarjumaad) (bb. 47 ilaa 49).

- **Tiirarka iyo dhinacyada taallooyinka.** Tiirarka dhammaantood waxay u jeedaan bari, 70%na waxay ku dhacaan inta u dhexeysa qorrax-ka-soobixa labada xilli ee qorraxdu ugu fog tahay. Tijaabooyin tirakoob ayaa heshay in tiirarka iyo dhinacyada bari ee taallooyinka afar-geeslaha ah ay jiho ahaan yihiin "kuwo tirakoob ahaan isle'eg" (tarjumaad) (bb. 51 ilaa 54).
- **Meydadka.** Meydadkii la qoday waxay dhabarka u jiifeen dhidib waqooyi-koonfur ah, oo xagal toosan la samaynaya jihada tiirarka (b. 54).
- **Saddex jiho oo ugu badan.** Marka la barbardhigo qaybin aan kala horrayn lahayn, saddex koox ayaa soo baxay:
  - u dhow 0° declination, oo la mid ah qorrax-ka-soobixa sinnaanta habeen iyo maalin, ama laga yaabee ka soo bixidda Dirir (Spica);
  - u dhow 29°, oo u dhow ka soo bixidda dayaxa ee ugu waqooyisan;
  - u dhow 12°, oo la mid ah qorrax-ka-soobixa maalinta qorraxdu si toos ah uga gudubto dusha Xiis (bb. 54 ilaa 56).

## Sida qorayaashu u akhriyaan natiijooyinka

Waxay soo jeedinayaan in jihooyinku ahaayeen ula kac oo laga yaabo inay diini ahaayeen, laakiin waxay sheegaan in macnahoodu "uu weli, waqtigan, aan la garanayn" (tarjumaad) (b. 57). Mala-awaalkooda ugu weyn wuxuu la xiriiriyaa sannadka reer guuraaga: sinnaanta habeen iyo maalin ee gu'ga, ama ka soo bixidda fiidkii ee Dirir horraantii Maarso, waxay ku beegnaan lahayd qiyaastii markii xoolo-dhaqatadu xeebta ka tegi jireen ka hor roobabka, sinnaanta dayrtana, ama ka soo bixidda waaberigii ee Dirir dabayaaqadii Sebtembar ama horraantii Oktoobar, qiyaastii markii ay u soo laaban jireen jiilaalka iyo ganacsiga (bb. 57 ilaa 59). Waxay xuseen in macbadyo Yaman ku yaal ay muujiyaan jihooyin la mid ah oo ah 0° iyo 29° (b. 59). Waxay ku dareen in "mala-awaallo kale… aan la diidi karin" (tarjumaad) (b. 62).

## Gugux

Kooxdu waxay daraasad ka yar ku sameeyeen Gugux, 61 taallo oo ku yaal buur ku taal dooxo ay xoolo-dhaqatadu mari jireen oo u dhexeysa Berbera, Fardowsa iyo Hawdka. Laba masjid oo yaryar oo bannaan ayaa lagu dhex dhisay hal taallo, xarunta Sheekh Loobogey iyo xabaalaheeda Muslimkuna waxay u jirtaa 800 mitir. Qorayaashu tan waxay u akhriyaan calaamad muujinaysa in taallooyinku ka horreeyaan Islaamka iyo in cibaadadu markii dambe u guurtay xarunta (b. 59). Jihooyinka yar ee la cabbiri karay waxay u jeedaan qiyaastii 72° iyo declination qiyaastii 18°. Qorayaashu tan labaad waxay la xiriiriyaan ka soo bixidda Regulus iyo Pleiades, oo Soomaalidu ugu yeerto *Lixo* oo ay u tiriso lix xiddigood (bb. 59 ilaa 61).

## Bogag la xiriira

- [Aasaska hore, tiirarka dhagaxa iyo magaalooyinka](/so/history/ancient-burials-stelae-and-towns/)
- ["Boqorrada reer guuraaga": taallooyinka waaweyn ee dhulka hoose](/so/history/nomad-kings-great-cairns-650-1000/)
- [Taallooyinka ilaa xabaalaha: qabuurihii Muslimka ee qarniyadii dhexe](/so/history/medieval-muslim-graves-cairns-to-cemeteries/)