# Taariikhda militariga Soomaaliya: laga soo bilaabo Adal ilaa AUSSOM

> Taariikhda militariga Soomaaliya oo taariikh-taariikh u habaysan: Adal, Daraawiishta, ciidankii 1960, dagaalkii Ogaadeenya, dagaalka sokeeye, faragelinnada shisheeye iyo dagaalka lagula jiro al-Shabaab.

Source page: https://calankii.com/so/history/military-history-of-somalia/
Language: so
Translation of: https://calankii.com/en/history/military-history-of-somalia/
Last checked: 2026-11-12
Publisher: Calankii (https://calankii.com)

## Kooban

Boggan wuxuu dagaallada iyo ciidamada qalabka sida ee Soomaaliya u habaynayaa sida ay isugu xigeen. Sadar kasta wuxuu ku xiran yahay bog dhammaystiran oo ilihiisa leh. Dagaallada Itoobiya oo keliya, eeg [Itoobiya iyo Soomaaliya dagaal: taariikh-xariiq](/so/history/ethiopia-somalia-wars-timeline/). Dhimashada sannad walba tan iyo 1989, eeg [dhimashada colaadaha hubeysan sannad walba](/so/history/conflict-deaths-by-year-1989-2026/).

## Ka hor 1884

- **1527–1543.** Imaam Axmed ibn Ibraahim (Axmed Gurey) ayaa Adal ku hoggaamiyay dagaal uu la galay Itoobiya. Taariikh-qorkii Carabiga ahaa ee *Futuux al-Xabasha* (*Futuh al-Habasha*), oo uu qoray nin ka tirsanaa ciidankiisa, wuxuu magacaabaa beelo Soomaaliyeed oo ka mid ahaa ciidamadiisa ([Basset, *Histoire de la conquête de l'Abyssinie*, 1897](https://archive.org/details/histoiredelacon00bassgoog)). Waxaa lagu dilay Wayna Daga 21 Febraayo 1543, kadib markii Boortaqiisku Itoobiya u direen askar qoryo wata ([Whiteway, *The Portuguese Expedition to Abyssinia*, 1902](https://archive.org/details/portugueseexpedi00whitrich)). Eeg [Imaam Axmed iyo duullaannadii Adal](/so/history/imam-ahmad-and-adal-1527-1543/) iyo [dhammaadkii dagaalka, 1543–1560](/so/history/imam-ahmads-son-and-the-end-of-the-war-1543-1560/).
- **Qiyaastii 1550–1700.** Dowladdii Ajuuraan (Ajuran) ayaa gacanta ku haysay webiyada iyo xeebta koonfureed. Eeg [Dowladdii Ajuuraan](/so/history/ajuran-state/).

## 1884 ilaa 1960

- **1899–1920.** Daraawiishtii Sayid Maxamed Cabdulle Xasan (Mohammed Abdullah Hassan) waxay la dagaallameen Ingiriiska, Talyaaniga iyo Itoobiya, ilaa diyaarado iyo ciidan dhul ah oo Ingiriis ahi ay qabsadeen Taleex (Taleh) Febraayo 1920 ([Xafiiska Dagaalka ee Ingiriiska, *Official History of the Operations in Somaliland*, 1907](https://archive.org/details/officialhistory02stafgoog)). Eeg [Dhaqdhaqaaqa Daraawiishta](/so/history/dervish-movement-1899-1920/).
- **1925–1927.** Talyaaniga ayaa xoog ku soo afjaray saldanadihii waqooyi-bari. Eeg [saldanadaha Majeerteen iyo Hobyo](/so/history/majeerteen-and-hobyo-sultanates/).
- **1940–1941.** Talyaanigu wuxuu qabsaday Somaliland-kii Ingiriiska Agoosto 1940; ciidamada Ingiriisku waxay dib u qabsadeen Maarso 1941, waxayna Talyaaniga ka saareen Bariga Afrika ([Maktabadda Koongareeska](https://countrystudies.us/somalia/12.htm)). Eeg [Xukunkii Faashiistaha iyo dagaalka](/so/history/fascist-rule-and-the-war-1923-1941/).

## 1960 ilaa 1991: ciidanka qaranka

- **12 Abriil 1960.** Ciidanka Soomaaliyeed waxaa laga aasaasay kooxdii booliiska ee socota (Daraawiishta) iyo Somaliland Scouts-kii Ingiriiska. Eeg [Ciidamada qalabka sida ee Soomaaliya, 1960 ilaa 1991](/so/history/somali-armed-forces-1960-1991/) iyo [Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed](/en/institutions/somali-national-army/).
- **1963–1967.** Dagaallo ka dhacay Gobolka Xuduudda Waqooyi (NFD) ee Kenya, kadib markii Ingiriisku deegaanka ku reebay Kenya. Eeg [NFD-dii Kenya](/so/history/northern-frontier-district-1962-1967/).
- **Febraayo–Maarso 1964.** Dagaal xuduudeed oo lala galay Itoobiya, oo lagu soo afjaray xabbad joojin lagu heshiiyay Khartoum ([Maktabadda Koongareeska](https://countrystudies.us/somalia/16.htm)). Eeg [Dagaalkii xuduudda ee 1964](/so/history/ethiopian-somali-border-war-1964/).
- **21 Oktoobar 1969.** Ciidanku wuxuu la wareegay xukunka, wuxuuna hakiyay dastuurka ([Maktabadda Koongareeska](https://countrystudies.us/somalia/20.htm)). Eeg [Xilligii Siyaad Barre](/so/history/siad-barre-era-1969-1991/).
- **Luulyo 1977 – Maarso 1978.** Dagaalkii Ogaadeenya. Ciidamada Soomaaliyeed waxay qabsadeen inta badan gobolka, balse "hubka Soofiyeetiga iyo qiyaastii 17,000 oo askari oo Kuuba ah ayaa dagaalka rogay" (tarjumaad), Soomaaliyana waxay ka baxday 9 Maarso 1978 ([Maktabadda Koongareeska, *Ethiopia: A Country Study*](https://countrystudies.us/ethiopia/32.htm)). Eeg [Dagaalkii Ogaadeenya](/so/history/ogaden-war-1977/).
- **1978–1991.** Jabhado hubaysan ayaa ka soo horjeestay dowladda: SSDF, SNM, SPM iyo USC. Eeg [jabhadihii hubaysnaa](/so/history/armed-movements-1978-1991/).
- **Luulyo 1982.** Ciidamada Itoobiya oo ay la socdeen dagaalyahanno SSDF ah ayaa qabsaday Balanbale iyo Galdogob. Eeg [Dagaalkii xuduudda ee 1982](/so/history/ethiopian-somali-border-war-1982/).
- **1988–1989.** Ciidamada dowladdu waxay duqeeyeen Hargeysa (Hargeisa) iyo Burco (Burao), waxayna dileen kumanaan qof oo shacab ah oo Isaaq ah ([Gersony, *Why Somalis Flee*, 1989](https://cja.org/wp-content/uploads/2019/07/Gersony-Why-Somalis-Flee-Aug-1989.pdf)). Eeg [Xasuuqii Isaaq](/so/history/isaaq-genocide-1987-1989/).
- **Diseembar 1990 – Janaayo 1991.** USC ayaa qabsatay Muqdisho (Mogadishu), ciidankiina wuu kala dareeray. Eeg [Burburkii Muqdisho](/so/history/fall-of-mogadishu-1991/).

## 1991 ilaa 2009: kooxaha iyo faragelinnada

- **1991–1992.** Dagaal dhex maray garabyada USC ee Muqdisho, iyo dagaallo ka dhacay koonfurta oo dhan. Eeg [burburka, 1991–2000](/en/history/collapse-1991-2000/) iyo [Dagaalka Sokeeye ee Soomaaliya](/so/history/somali-civil-war/).
- **1992–1995.** Howlgallo QM iyo ciidan uu hoggaaminayay Maraykanku. Eeg [UNOSOM I](/en/history/unosom-i-1992-1993/) iyo [Dagaalkii Muqdisho, 3–4 Oktoobar 1993](/so/history/battle-of-mogadishu-1993/).
- **1999–2006.** Isbahaysiyo maleeshiyaad ah ayaa ku dagaallamay Kismaayo (Kismayo) iyo Dooxada Jubba. Eeg [Isbahaysiga Dooxada Jubba](/so/history/juba-valley-alliance/).
- **Febraayo–Juun 2006.** Maleeshiyaadka Maxkamadaha Islaamiga ayaa Muqdisho kaga adkaaday isbahaysigii hoggaamiyeyaasha kooxaha hubaysan. Eeg [Dagaalkii Muqdisho, 2006](/so/history/battle-of-mogadishu-2006/).
- **Diseembar 2006 – Janaayo 2009.** Ciidamada Itoobiya ayaa dowladdii KMG ahayd ka taageeray kacdoon hubaysan. Eeg [dagaalkii Soomaaliya, 2006–2009](/en/history/war-in-somalia-2006-2009/) iyo [Ciidamada Itoobiya ee Soomaaliya](/en/institutions/ethiopia-military-in-somalia/).
- **Maarso 2007.** Howlgalka Midowga Afrika ee AMISOM ayaa yimid, iyadoo ay hormuud ka ahaayeen ciidamo Yugandha (Uganda) ah. Eeg [AMISOM](/en/institutions/amisom/).

## 2009 ilaa hadda: dagaalka al-Shabaab

- **2009–2011.** Al-Shabaab waxay gacanta ku haysay inta badan Muqdisho ilaa 6 Agoosto 2011. Eeg [Dagaalka Soomaaliya, 2009 ilaa hadda](/so/history/somali-civil-war-2009-present/) iyo [al-Shabaab](/so/history/al-shabaab/).
- **Oktoobar 2011.** Ciidamada Kenya ayaa galay koonfurta Soomaaliya; Kismaayo waxay 2012 gacanta u gashay ciidamada Kenya, Midowga Afrika iyo Soomaaliya. Eeg [Ciidamada Kenya ee Soomaaliya](/en/institutions/kenya-military-in-somalia/) iyo [Dagaalladii Kismaayo](/so/history/battles-for-kismayo-2006-2012/).
- **1 Abriil 2022.** ATMIS ayaa beddeshay AMISOM; 1 Janaayo 2025 AUSSOM ayaa beddeshay ATMIS. Eeg [ATMIS](/en/institutions/atmis/) iyo [AUSSOM](/en/institutions/aussom/).
- **Agoosto 2022 iyo wixii ka dambeeyay.** Ciidamada dowladda iyo dagaalyahanno beelaha ka socda (Macawisley) ayaa bilaabay duullaankii ugu weynaa ee al-Shabaab laga qaado muddo toban sano ah. Eeg [Duullaankii ka dhanka ahaa al-Shabaab](/so/history/offensive-against-al-shabaab-2022-2025/).
- **Ciidamada shisheeye.** Ciidamada, tababarayaasha iyo saldhigyada dal kasta, eeg [ciidamada shisheeye ee Soomaaliya](/en/institutions/foreign-forces-in-somalia/).

## Yaa dhibaatadu gaartay?

- **Shacabka dagaal kasta,** gaar ahaan Isaaq 1988–1989, dadka Muqdisho tan iyo 1990, iyo dadka koonfurta oo dhan tan iyo 2006. Eeg boggaga ku xiran iyo [dhimashada colaadaha hubeysan sannad walba](/so/history/conflict-deaths-by-year-1989-2026/).

## Ilaha way kala duwan yihiin

- **Goorta uu ciidanka qaranku dhammaaday.** Warbixinnada badankoodu burburkiisa waxay ku taariikheeyaan Janaayo 1991, markii dowladdu dhacday. Dib u dhiskiisa waxaa lagu taariikheeyaa 2008–2009. Eeg [Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed](/en/institutions/somali-national-army/).

## Akhri ilaha asalka ah

- Xafiiska Dagaalka ee Ingiriiska, *Official History of the Operations in Somaliland, 1901–04* (1907): [archive.org](https://archive.org/details/officialhistory02stafgoog).
- Maktabadda Koongareeska, *Somalia: A Country Study* (1993): [qoraal](https://countrystudies.us/somalia/16.htm); *Ethiopia: A Country Study*: [qoraal](https://countrystudies.us/ethiopia/32.htm).
- Robert Gersony, *Why Somalis Flee* (Sababta Soomaalidu u qaxdo) (1989): [PDF](https://cja.org/wp-content/uploads/2019/07/Gersony-Why-Somalis-Flee-Aug-1989.pdf).
