# Laga soo bilaabo taallooyinka dhagaxa ilaa xabaalaha: qabuurihii Muslimiinta ee qarniyadii dhexe ee Soomaaliland, Jabuuti iyo bariga Itoobiya, qarniyadii 1300-aad–1500-aad

> Sida aasiddu isu beddeshay markii Islaamku yimid iyo magaalooyinkii qarniyadii dhexe ee dhulka Soomaalida: toddobada nooc ee qabuuraha ee daraasaddii Isbaanishka ee 2025, xabaalaha Aw Boba, Handoga iyo Qararu, iyo waxa ka sii jiray taallooyinkii reer guuraaga ee hore.

Source page: https://calankii.com/so/history/medieval-muslim-graves-cairns-to-cemeteries/
Language: so
Translation of: https://calankii.com/en/history/medieval-muslim-graves-cairns-to-cemeteries/
Last checked: 2026-11-12
Publisher: Calankii (https://calankii.com)

## Kooban

Caadooyinka aasiddu waxay ka mid yihiin raadadka muuqda ee ugu cad ee muujinaya imaatinkii Islaamka ee dhulka Soomaalida. Boggani wuxuu raacayaa hal daraasad oo isku keentay 19 xabaalood oo ku yaal 16 goob oo qarniyadii dhexe ah oo ku kala yaal [Soomaaliland](/so/states/somaliland-1991-to-2026/), Jabuuti (Djibouti) iyo Deegaanka Soomaalida ee Itoobiya, kuwaas oo uu Golaha Qaranka ee Cilmi-baarista ee Isbaanya diiwaangeliyay intii u dhexeysay 2015 iyo 2023 ([Cornax-Gómez iyo de Torres Rodríguez, "From cairns to graves: funerary transformations in medieval sedentary communities in the Islamic Horn of Africa", *Azania* 60.1, 2025, bogagga 105–139](https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2455899), si furan loo heli karo). Taallooyinka dhagaxa iyo tiirarka dhagaxa ee ka da'da weyn, eeg [Xabaalaha qadiimka ah, tiirarka dhagaxa iyo magaalooyinka](/so/history/ancient-burials-stelae-and-towns/).

## Laba dhaqan

Qorayaashu waxay sharxeen laba dhaqan oo aasid ah (bogagga 108–109):

- **Taallooyinka reer guuraaga.** Tan iyo xilligii Dhagaxa Cusub (Neolithic), aasidda Soomaaliland iyo Jabuuti waxay ahayd taallooyin dhagax ah (cairns) oo qaab iyo cabbir kala duwan leh, mararka qaarna boqollaal ka mid ahi isku meel yaalaan, oo la dhigi jiray togagga agtooda ama meelo muuqda sida marinnada buuraha iyo goobaha dadku isugu yimaadaan.
- **Xabaalaha magaalooyinka.** Degaannadii joogtada ahaa ee xilligii Ifat (oo qorayaashu ku taariikheeyeen 1285–1415) iyo Cadal (1415–1573) waxay la yimaadeen qabuuro yaryar oo leydi ah, oo loo dhigay sida caadada Islaamku tahay, kuna urursan xabaalo ku yaal duleedka degaan kasta. Qorayaashu isbeddelkan waxay ku tilmaameen "mid xagjir ah" (radical, tarjumaad), oo soo baxay iyadoo aan wax horseed ah oo deegaanka ah jirin, taasoo ay u akhriyeen calaamad muujinaysa inuu dibadda ka yimid ama ugu yaraan saameyn dibadeed oo xooggan ku jirtay.

Waxay adkeeyeen in labadan dhaqan aysan is diidanayn. Waxay diiwaangeliyeen "goobo wadaag ah" (common grounds, tarjumaad), meelo ay caadooyinka reer guuraaga iyo kuwa magaalada dhinac dhinac u yaalaan, "sida muuqatana aan taasi ka dhalan xeer ama amar dowladeed" (tarjumaad) (bogga 109).

## Goobaha

Tusaaluhu wuxuu ka bilaabmaa tuulooyin yaryar ilaa magaalooyin (bogagga 109–110):

- **Soomaaliland:** Abasa, Aroqolab, Biyo Gure, Fardowsa, [Kabab](/so/history/medieval-towns-of-gebiley-and-kabab/), Maduuna, Qalcadda, Qubuurale iyo Dameraqad.
- **Deegaanka Soomaalida ee Itoobiya:** Aw Boba, Aw Bare (Awbare), Warabeley, [Aiyanle](/so/history/aw-bare-aiyanle-medieval-border-towns/), Qararu iyo Garba Jiri.
- **Jabuuti:** Handoga, oo ah magaalada keliya ee qarniyadii dhexe ee halkaas laga yaqaan.

Marka laga reebo Handoga (qarniyadii 12-aad–16-aad) iyo Qubuurale (13-aad–14-aad), goobaha kale inta badan waxay ku beegan yihiin qarniyadii 14-aad–16-aad. Qorayaashu waxay xuseen in qabuuraha laftooda aan la qodi karin "sababo diimeed awgood" (tarjumaad), maadaama bulshooyinka Muslimiinta ah ee deegaanku ilaaliyaan, sidaas darteed taariikhaha waxaa laga soo qaatay degaannada (bogagga 109–112). Magaalooyinka waaweyn sida Handoga iyo Aw Boba waxay leeyihiin qiyaastii 250 ilaa 300 qabri; tuulooyinka sida Aroqolab iyo Qararu waxay leeyihiin 30 ilaa 60 (bogga 111).

## Toddobada nooc ee qabuuraha

Qorayaashu waxay soo jeediyeen kala-soocidan (bogagga 112–116):

- **T1, qabuuraha sanduuqa ah (cist):** hal ama laba saf oo dhagxaan fidsan ah oo badh la aasay, kuna sameysan sanduuq leydi ah. Qabuuro la mid ah ayaa laga helaa Awfat ee Itoobiya, oo laga yaabo inay ahayd meeshii lagu aasi jiray boqortooyadii Walashma ee Ifat.
- **T2, taallooyin dhagax oo yaryar**, mararka qaarna dushooda leydi dhagxaan fidsan ah la saaray. Taallada caadiga ahi waa nooca ugu badan ee tusaalaha.
- **T3, god dusha sare laga calaamadeeyay**: goobo dhagxaan ah, laba tiir oo dhagax ah oo labada dhinac taagan, ama dhagxaan yaryar oo la fidiyay.
- **T4, god lagu calaamadeeyay saf dhagxaan fidsan oo taagan** oo hal dhinac ku teedsan. Qorayaashu waxay sheegeen inuu gaar u yahay qarniyadii dhexe, laguna arko oo keliya galbeedka Soomaaliland iyo meel aan ka fogeyn xuduudda Itoobiya dhinaceeda kale.
- **T5, qabuuro u eg taallooyinka dhagaxa**, oo muujinaya saameynta reer guuraaga.
- **T6, dhagxaan madax oo leydi ah oo la qoray**, oo laga helay Aw Boba oo keliya. Dadka deegaanku daloolka qaarkood salkooda ku yaal waxay ku sharxeen inuu yahay meesha malaa'igtu ka soo galaan; qorayaashu waxay soo jeediyeen inuu biyaha u baxo.
- **T7, qaabab dhif ah**, sida qabri iskutallaab u eg oo ku yaal Handoga.

Laba nooc oo dheeri ah ayaa laga arkaa noocyo badan: tiirar dhagax oo yaryar (stelae), oo laga helay 13 ka mid ah 16-ka goobood, iyo dhagxaan yaryar oo cad ama casaan ah oo qabriga la dul saaray si midabku u kala soocmo, oo laga helay 7 goobood (bogagga 115–117).

## Waxa tirooyinku u muujinayaan qorayaasha

- **Saddex nooc ayaa ugu badan**: qabuuraha sanduuqa ah (10 goobood), taallooyinka dhagaxa ee caadiga ah (12 goobood) iyo qabuuraha lagu calaamadeeyay laba tiir oo dhagax ah (10 goobood) (bogga 116).
- **Handoga way ka duwan tahay kuwa kale**, iyadoo leh qabuuro wareegsan, xayndaabyo derbi leh oo albaabbo leh, oo aan lahayn qabuuro sanduuq ah. Qorayaashu tan waxay ku xireen xidid reer guuraa oo xooggan iyo laga yaabee bilow hore (bogagga 119–120, 129–131).
- **Noocyada isku dhafan waa isku da'.** Noocyo qabuuro oo kala duwan ayaa dhinac dhinac u yaal iyagoo aan is dul saarnayn, sidaas darteed qorayaashu waxay u maleynayaan in hal mar la wada isticmaali jiray, oo ay isticmaali jireen kooxo kala duwan oo bulsho kasta ka mid ah, halkii mid kasta uu mid kale ka dambeyn lahaa (bogagga 121–123).
- **Meelaha waaweyn ayaa kala duwanaansho badnaa**, inkastoo ay jiraan meelo ka reeban (bogga 123).

## Halka ay qabuurihii cusbaa ka yimaadeen

Qorayaashu waxay raad-raaceen laba saameyn (bogagga 123–126):

- **Caadooyin reer guuraa oo sii jiray:** dhagxaanta midabka leh, goobada dhagxaanta ah ee qabriga ku wareegsan iyo isticmaalka tiirarka dhagaxa, kuwaas oo dhammaantood laga yaqaan qabuurihii Islaamka ka horreeyay.
- **Magaalooyinkii Muslimiinta ee Itoobiya:** qabuuraha sanduuqa ahi waa nooca caadiga ah ee goobaha ka da'da weyn ee Shewa, sida Nora iyo xabaalaha laga yaabo inay ahaayeen kuwii reer Walashma ee Awfat, iyo Harlaa oo u dhow Harar. Maadaama goobahaasi ka da' weyn yihiin, qorayaashu waxay soo jeediyeen in gobollada Soomaaliland iyo Jigjiga (Jijiga) qaabkan ka soo qaateen. Eeg [Harla iyo Harlaa](/en/history/the-harla-and-harlaa/).

Waxay kaloo xuseen Yamaniyiin ku lahaa ganacsiga iyo siyaasadda Ifat iyo Cadal, arday gobolka ka yimid oo wax ku bartay Al-Azhar ee [Qaahira (Cairo)](/so/people/uthman-al-zaylai/), iyo madhabo kala duwan oo Islaamka ah oo ku jiray magaalooyinka sida Harar, iyagoo xusay in kuwan aan si toos ah loogu xiri karin noocyo gaar ah oo qabuuro ah (bogga 126).

## Saddex goobood oo si gaar ah loo eegay

- **Aw Boba**, oo ku taal Deegaanka Soomaalida ee Itoobiya, 8 km u jirta xuduudda Soomaaliland, waxaa loogu magac daray nin weli ah oo qabrigiisu halkaas yaal, laguna xusay *Futuux al-Xabasha* (*Futuh al-Habasha*). Burton ayaa soo maray 1854. Xabaalaheedu waxay 500 mitir ku teedsan yihiin webiga, waxayna ku fidsan yihiin qiyaastii laba hektar, waxayna leeyihiin noocyada qabuuraha ee ugu kala duwan ee laga helay deegaannada xuduudda, oo ay ku jiraan dhagxaanta madax ee la qoray ee aan meel kale laga helin, mid ka mid ahna leeyahay naqshad qallooc-qallooc ah (bogagga 126–129). Sheekada Burton ee Aw Boba iyo Abasa, eeg [Abasa (Darbiyah Kola)](/so/history/abasa-darbiyah-kola-medieval-town/).
- **Handoga**, oo ku taal galbeedka Jabuuti, waa magaalo qiyaastii 16 hektar ah oo leh dhismayaal wareegsan. Xabaalaha waxay u muuqdaan inay ka koreen saf qabuuro taallo ah oo ku yaal sallaan ka sarreeya togga, kana muuqda meel fog, taasoo ka duwan xabaalaha qarsoon ee magaalooyinka kale. Qorayaashu waxay ku tilmaameen "magaalo ka koortay dadaal deegaan iyo xidid reer guuraa" (tarjumaad) (bogagga 129–131).
- **Qararu**, waa tuulo yar oo leh saddex ama afar guri, una dhow Aw Bare, kuna taal Itoobiya. Xabaalaheeda qarniyadii dhexe ee qabuuraha dhagxaanta fidsan waxaa ku wareegsan xabaalo reer guuraa oo ka dambeeyay kana weyn, oo ah tuulmooyin dhagax ah oo dushooda tiirar dhagax ah la saaray, kuna dhismay laba marxaladood (bogagga 131–133).

## Magaalooyinka kadib

Qorayaashu waxay qoreen in markii magaalooyinka laga guuray qarnigii 16-aad, reer guuraagu ay qaarkood ku soo noqon jireen iyagoo ka dhigtay *siyaaro*, meelo la soo siyaarto, dadkoodii dhintayna ay ku aasi jireen burburka agtiisa, sida Qararu iyo Dameraqad, taasoo "heerka ugu sarreeya gaartay Aw Barkhadle" (tarjumaad), oo ah meesha barakaysan ee ku taal magaalo qarniyadii dhexe ah dusheeda oo ku taal Soomaaliland (bogga 133). Waxay ku soo gabagabeeyeen in isbeddelka caqiidadu aanu u muuqan mid keenay khilaaf u dhexeeya reer guuraaga iyo dadka magaalada, iyo in xabaalihii reer guuraaga ee dambe ay sii hayeen qaabkii fudud ee isku urursanaa ee xabaalihii magaalooyinka qarniyadii dhexe, halkii ay ka raaci lahaayeen taallooyinkii muuqday ee wakhtiyadii hore (bogagga 134–135).

## Bogag la xiriira

- [Xabaalaha qadiimka ah, tiirarka dhagaxa iyo magaalooyinka](/so/history/ancient-burials-stelae-and-towns/)
- [Magaalooyinkii burburay ee gudaha Soomaalida](/so/history/ruined-towns-of-the-somali-interior/)
- [Saldanadda Shewa iyo aasaaskii Ifat](/en/history/sultanate-of-shewa-and-founding-of-ifat/)