# Dhammaadkii Cadal, 1543–1583: Amiir Nuur, Cusmaaniyiinta Saylac iyo u guuritaankii Awsa

> Waxa sahankii Chekroun iyo Hirsch ee 2020 ka sheegay sidii loo dagaallamay dagaalkii Cadal, ciidamadii Soomaalida iyo Harla, burburkii 1543 kadib, Amiir Nuur, dhammaadkii abtirsiinyadii Walashma, gobolkii Cusmaaniyiinta ee gaaray Saylac iyo Berbera, ballaarashadii Oromada ee uu sharraxay Bahrey, iyo u guuritaankii Awsa.

Source page: https://calankii.com/so/history/end-of-adal-1543-1583/
Language: so
Translation of: https://calankii.com/en/history/end-of-adal-1543-1583/
Last checked: 2026-11-12
Publisher: Calankii (https://calankii.com)

## Si kooban

Boggani wuxuu raacayaa Amélie Chekroun iyo Bertrand Hirsch, "The Muslim-Christian Wars and the Oromo Expansion: Transformations at the End of the Middle Ages (c. 1500–c. 1560)" (Dagaalladii Muslimiinta iyo Masiixiyiinta iyo ballaarashadii Oromada: isbeddelladii dhammaadkii qarniyadii dhexe, qiyaastii 1500 ilaa qiyaastii 1560), oo ku jira Samantha Kelly (tifaftire), *A Companion to Medieval Ethiopia and Eritrea* (Brill, 2020), bogagga 454–476 ([nuqulka furan ee HAL](https://shs.hal.science/halshs-02505427)). Haddii aan si kale loo sheegin, hadal kasta oo hoos ku qoran waa kooda ama il ay soo xigtaan. Dagaalka laftiisa, eeg [Imaam Axmed iyo duullaannadii Cadal, 1527–1543](/so/history/imam-ahmad-and-adal-1527-1543/).

## Sida dagaalku uga duwanaa weerarradii hore

- **Weerarradii dagaalka ka horreeyay.** *Futūḥ al-Ḥabasha* dhexdiisa, amiirrada Cadal waxay Imaam Axmed u sheegeen in "aabbayaashood iyo awoowayaashood aysan waligood doonin inay degaan dalka Xabashida" (tarjumaad), balse ay xuduudaha u diri jireen weerarro "si ay u helaan boob, xoolo iyo wax la mid ah" (tarjumaad), dabadeedna dib ugu noqon jireen gurigooda. Qorayaashu waxay qoreen in weerarradu qayb ka ahaayeen dhaqaalaha bulshooyinka Muslimka iyo Masiixiga labadaba, iyo in Imaam Axmed ka hor aysan labada dhinacna isku dayin inay midba midka kale qabsado.
- **Goorta qabsashadu bilaabatay.** Sannadka 1527 ayaa inta badan la sheegaa, balse wuxuu calaamad u yahay weerar Masiixi ah oo uu hoggaaminayay Dagalhan. Qorayaashu waxay dagaalkii qabsashada ku taariikhaynayaan 1531, iyagoo raacaya qoraalka Masiixiga ah ee *Mäṣḥafä Sǝddät* iyo taariikhda Harar ee *Taʾrīkh al-mulūk*, oo bixisa 937 Hijriyada (Agoosto 1530 ilaa Agoosto 1531). Dagaalladii Badeqe (Sebtembar 1528) iyo Shimbra Kure (Maarso 1529) ayaa hore u dhacay, balse ciidanku wuxuu mar kasta kadib dib ugu noqday Harar.
- **Cidda dagaallantay.** Weerarradu waxay adeegsan jireen ciidanka joogtada ah ee saldanadda, fardooleydiisa (*Malasay*) iyo "askarta badda" (tarjumaad). Qabsashada, Imaam Axmed wuxuu kaloo isu yeeray ciidamo ka yimid dadyowga canshuurta siin jiray suldaannada, "Harla, Soomaali, iwm." (tarjumaad), iyo sidoo kale askar ka timid Jasiiradda Carabta, oo ay ku jiraan reer Mahra. Hubka qoryaha ah ee "laga iibsaday Saylac" (tarjumaad) ayaa lagama maarmaan ahaa.
- **Doorka Yaman iyo Cusmaaniyiinta.** Qorayaashu waxay qoreen in suldaanka Cusmaaniyiinta uu dagaalka xiise yar u muujiyay, in Cusmaaniyiintu ay bilaabeen qabsashada xeebta Yaman oo keliya 1538–1539, iyo in askartii ka timid Zabiid (Zabid), Cadan (Aden) iyo Mahra loo arko qayb ka mid ah xiriirkii dheeraa ee u dhexeeyay Yaman iyo Itoobiyada Muslimka ah, "halkii loo arki lahaa faragelin Cusmaaniyiin" (tarjumaad).
- **Nabadda gudaha Cadal.** Waxay qoreen in Imaamku, markii uu askarta iyo amiirrada deegaanka intooda badan u qaaday dhulka sare, uu keenay "nabad ku-meel-gaar ah oo u dhaxaysa awoodda dhexe iyo dadweynaha (gaar ahaan beelaha Soomaalida)" (tarjumaad).

## 1543 kadib

Taariikhda Boqor Galawdewos (Gelawdewos) waa isha keliya ee ka warranta ciidankii Muslimka kadib dhimashadii Imaamka. Qayb ka mid ah ciidanka ayaa gurigooda u cararay, qayb kalena waxay ku biirtay dhinaca Masiixiga. Wasiirkii Cabbaas (ʿAbbas) wuxuu isku dayay inuu haysto Bali, Fatagar iyo Dawaro, balse Galawdewos ayaa dilay Oktoobar 1544. Weerar Masiixi ah oo lagu qaaday Cadal 1549–1550 ayaa dilay suldaankii xukunka hayay, waxaana la daba galay hoggaamiye la yiraahdo Nuur. Warka Muslimiinta ee sannadahaas, eeg [Wiilkii Imaam Axmed iyo dhammaadkii dagaalka, 1543–1560](/so/history/imam-ahmads-son-and-the-end-of-the-war-1543-1560/).

## Amiir Nuur

Nuur, oo la filayo inuu ahaa wiilka wasiirkii Imaamka, Mujaahid ibn Cali (Mujahid ibn ʿAli), ayaa xukunka qabsaday 959 Hijriyada (1551–1552), isagoo suldaanka gacantiisa ku hayay. Maarso–Abriil 1559, dagaal weyn oo ka dhacay Fatagar, wuxuu dilay oo madaxa ka gooyay Boqor Galawdewos, waxaana la sheegaa inuu madaxa keenay Harar. Qorayaashu waxay qoreen inuusan isku dayin inuu qabsashada dib u bilaabo, maxaa yeelay Cadal waxaa ku dhacay weerarro Oromo, xiisad dhaqaale, cudurro faafa, macluul, iyo luminta rag badan oo ka mid ah dadkeeda dagaalkii dheeraa. Nuur wuxuu dhisay derbiga Harar, halkaasna wuxuu ugu dhintay daacuun 1567. *Taʾrīkh al-mulūk* waxay ugu yeertaa "qabsadihii labaad" (tarjumaad), qorayaashuna waxay qoreen in xusuusta Harari uu ku leeyahay sharaf ka badan tan Imaamka laftiisa. Eeg [Harar waxay noqotay caasimadda Cadal, 1520–1577](/so/history/harar-capital-of-adal-1520-1577/).

## Dhammaadkii saldanadda

Abtirsiinyadii Sacad ad-Diin waxay dhammaatay 1559 markii uu dhintay Suldaan Xabiib ibn Cumar Diin (Habib ibn ʿUmar Din), oo ahaa wiilka suldaankii uu Imaam Axmed carshiga saaray. Sida ay sheegtay *Taʾrīkh al-mulūk*, shan taliye ayaa markaas si degdeg ah isugu xigay. Suldaan Maxamed ibn Naasir (Muhammad ibn Nasir, xukumay 1572/3–1575/6) wuxuu hoggaamiyay duullaan ka dhan ah boqortooyadii Masiixiga, kaas oo qorayaashu ku tilmaameen "guuldarro qadhaadh" (tarjumaad), oo qayb ka mid ah ciidankiisu ay u wareegtay dhinaca Masiixiga. Imaam Maxamed ibn Ibraahim Gaasa (Muhammad ibn Ibrahim Gasa, xukumay 1577–1583) wuxuu xarunta awoodda u raray Awsa (Aussa). Qorayaashu waxay guuritaankan, oo ay inta badan keeneen cadaadiskii Oromada ee Harar ku wareegsanaa iyo khilaafaad gudaha ah, u arkaan dhammaadkii Barr Sacad ad-Diin. Waxay qoreen in dagaalkii Imaam Axmed uu ahaa mid keliya oo ka mid ah dhibaatooyinkii soo afjaray saldanadda, kuwaas oo ka bilaabmay loollan carshiga ah dabayaaqadii qarnigii 15aad.

## Gobolkii Cusmaaniyiinta iyo xeebta Soomaalida

- **Gobolka Xabash.** Özdemir Baashaa (Özdemir Pasha) waxaa 15 Luulyo 1555 loo magacaabay guddoomiyaha gobolka cusub ee Cusmaaniyiinta ee Xabash (Habesh, Abasiiniya), oo markii hore xaruntiisu ahayd Sawaakin (Suakin). Intii u dhaxaysay 1557 iyo 1559 wuxuu qabsaday Musawac (Massawa), Hirgigo iyo Jasiiradaha Dahlak, iyo, sida uu qabo Orhonlu, Saylac iyo, muddo gaaban, Berbera. Hirgigo iyo Saylac waxaa laga dhigay degmooyin (*sanjak*) ka tirsan gobolka.
- **Shakiga ku saabsan Saylac.** Qorayaashu waxay qoreen in Saylac "aysan muddo dheer ku jirin xukunka Cusmaaniyiinta" (tarjumaad). Dukumentiyada Carabiga ah ee Saylac ee uu daabacay Enrico Cerulli waligood ma sheegaan qabsasho Cusmaaniyiin; balse waxay magacaabaan guddoomiyeyaal deegaan (*garaad*), waxayna diiwaangeliyaan derbi la dhisay intii u dhaxaysay 1572 iyo 1577, xilligii Garaad Lado (Garad Lado), "si magaalada looga ilaaliyo reer guuraa Soomaali ah oo boob ah" (tarjumaad). Waxay qoreen in baaxadda xukunka Cusmaaniyiinta ee qaybta koonfureed ee gobolka ay "weli tahay su'aal furan" (tarjumaad).
- **Wixii dambe.** Cusmaaniyiintu waxay 1576 lumiyeen qalcaddoodii gudaha ee Debarwa, waxaana laga adkaaday Addi Qorro 1578, kadibna waxay ku ekaadeen xeebta Badda Cas. Qorayaashu waxay qoreen inay qarniyadii xigay gacanta ku hayeen ganacsiga Itoobiyada gudaha, gaar ahaan hubka qoryaha iyo addoonta.

## Ballaarashadii Oromada

Isha ugu weyn waa *Zenahu la-Galla*, taariikh Oromada ah oo la qoray 1590-meeyadii, uu qoray Bahrey, oo ahaa wadaad aqoonyahan ah oo joogay maxkamadda Boqor Sarsa Dengel. Wuxuu sharraxay nidaamka *gadaa* ee Oromada, oo uu ugu yeero *luuba*: "Ma laha boqor iyo sayid midna… balse waxay adeecaan *luuba*-da, muddo siddeed sano ah" (tarjumaad). Iyadoo la raacayo muddooyinkiisa siddeedda sano ah:

- **1520-meeyadii–1550-meeyadii.** Oromada Baarentu waxay marka hore u guureen Bali iyo Dawaro, kadibna Fatagar, "gobollo ay inta badan degganaayeen Muslimiin" (tarjumaad).
- **1550-meeyadii.** Waxay u riixeen waqooyi, waxayna la dagaallameen jeneraalkii Masiixiga ahaa ee Hamelmal kadibna Amiir Nuur meel u dhow Buurta Azalo, agagaarka Awaash (Awash), wax yar kadib 1559.
- **1560-meeyadii.** Baarentu waxay u guureen jiirarka dhinaciisa iyo bari xagga Harar, halka Boorana ay cadaadis ku saareen bartamaha dhulka Masiixiga. Bahrey wuxuu qoray in 1560-meeyadii Oromadu ay bilaabeen inay degaan dhulkii ay weeraraan, halkii ay dib ugu noqon lahaayeen gudcurka Webiga Shabeelle (Wabi Shabelle), ayna bilaabeen inay fardo ku dagaallamaan.

Qorayaashu waxay qoreen in sababaha ay adag tahay in la caddeeyo. Waxay soo jeedinayaan afar astaamood oo nidaamka *gadaa* ah inay noqon karaan arrimo saameeyay, waxayna qoreen in 1550-meeyadii–1560-meeyadii "Barr Sacad ad-Diin uu dhab ahaan u baaba'ay sidii uu ahaa" (tarjumaad), iyadoo Walashmadii ugu dambeysay ku xirnaayeen Harar, taas oo noqotay "magaalo barakaysan" (tarjumaad) iyo "astaan u ah waqti hore oo sharaf lahaa oo lumay" (tarjumaad).

## Bogag la xiriira

- [Futuux al-Xabasha](/so/history/futuh-al-habasha/)
- [Axmed ibn Ibraahim al-Qaasi (Imaam Axmed Gurey)](/so/people/ahmad-ibn-ibrahim-al-ghazi/)
- [Toddobadii boqortooyo ee Muslimka ahaa ee Geeska: canshuur, ganacsi iyo lacag](/so/history/seven-muslim-kingdoms-tribute-trade-and-money/)
- [Harla iyo Harlaa](/en/history/the-harla-and-harlaa/)
- [Dowladihii qarniyadii dhexe iyo xilligii hore ee casriga, 1300-meeyadii–1700-meeyadii](/so/history/medieval-and-early-modern-polities-1300s-1700s/)