# Awbare, Aiyanle iyo magaalooyinkii qarniyadii dhexe ee ka gudba xuduudda Soomaaliland iyo Itoobiya, qiyaastii 1400–1650

> Sahankii iyo qodistii 2022–2025 ee goobaha qarniyadii dhexe ee Awbare, Aw Boba, Aiyanle, Sacmewey, Sheekh Woofle iyo goobo kale oo xuduudda dhinaceeda kale kaga beegan Boorama: taariikhaha, waxyaabaha la helay iyo sida qorayaashu u fasireen beeraleyda, reer guuraaga iyo awliyada.

Source page: https://calankii.com/so/history/aw-bare-aiyanle-medieval-border-towns/
Language: so
Translation of: https://calankii.com/en/history/aw-bare-aiyanle-medieval-border-towns/
Last checked: 2026-11-12
Publisher: Calankii (https://calankii.com)

## Kooban

Xuduudda u dhexeysa Soomaaliland iyo Itoobiya waxaa la sawiray horraantii 1930-aadkii. Warbixin dhowaan soo baxday ayaa ku doodaysa inay sidoo kale laba u kala jartay daraasaddii hal deegaan oo qarniyadii dhexe ah: goobaha dhinaca Soomaaliland ku yaal ayaa mar kasta la booqan jiray, halka kuwa dhowr kiiloomitir u jira oo Itoobiya ku yaal magacooda keliya laga aqoonay. Boggani wuxuu raacayaa warbixintaas ([de Torres Rodríguez, Rouco Collazo et al., "Breaking Borders: The Medieval Archaeology of the Ethiopian-Somaliland Borderland", *African Archaeological Review* 43, 2026, bogagga 453–494](https://doi.org/10.1007/s10437-026-09660-0), si furan loo heli karo). Qorayaasheeda waxay ka kala yimaadeen machadka Incipit-CSIC ee Isbaanya, Matxafka Qaranka ee Soomaaliland, Hay'adda Hiddaha Itoobiya iyo jaamacado ku yaal Itoobiya, Isbaanya iyo Arjentiina.

Shaqada waxaa la qabtay 2022, 2023 iyo 2025, waxayna ka dhacday degmooyinka Awbare iyo Harawo ee Deegaanka Soomaalida ee Itoobiya, inta u dhexeysa Boorama (Borama) iyo Jigjiga. Kooxdu waxay diiwaangelisay 19 goob, 15 ka mid ah aan horay loo daabicin, waxay Aiyanle ka qodeen qiyaastii 250 mitir oo laba jibbaaran, waxayna heleen 12 taariikhayn kaarboon (radiocarbon) (bogagga 455–456).

## Sababta xuduuddu muhiim ugu tahay qorayaasha

Qorayaashu waxay xuseen in A. T. Curle, oo ka shaqeeyay guddigii xuduudda, uu inta badan diiwaangeliyay goobaha dhinaca Ingiriiska, booqashooyinkii dambena ay isla qaabkaas raaceen. Waxay qoreen in 2020-aadkii taariikhda qadiimiga ah ee qarniyadii dhexe ee Soomaaliland ay ahayd "mid si fiican loo qeexay", halka Itoobiya "xogtu ay ku koobnayd magacyo taxane ah iyo sawirro yar". Waxay ku doodaan in tani si khaldan "u muujin karto in xuddunta degaankii qarniyadii dhexe ay ahayd Soomaaliland" (bogagga 454–455). Waxay deegaanka ku tilmaameen inuu ka mid ahaa saldanadihii Ifat (1285–1408/09) iyo Barr Saacadiin (Barr Sa'd al-Din), ama Cadal (Adal) (1408/09–1583) (bogga 454).

## Magaalooyinka

- **Aw Boba**, oo u dhow tuulada Gocti, waxaa arkay Richard Burton 1854 iyo Curle. Magaca waxaa lagu xusay taariikhdii qarnigii 16-aad ee loo yaqaan *Futuux al-Xabasha* (*The Conquest of Abyssinia*). Qabriga weliga iyo masaajiddu weli waa la isticmaalaa. Xabaalaheeda ayaa leh noocyada qabuuraha ee ugu kala duwan xuduudda oo dhan, oo ay ku jiraan dhagxaan madax oo la qoray iyo mid leh naqshad qallooc-qallooc ah oo aan meel kale oo gobolka ah laga helin. Qorayaashu waxay xuseen in Burton diiwaangeliyay sheekooyin afka laga sheego oo ku saabsan loollan u dhexeeyay Aw Boba iyo Abasa, oo 10 km u jirta oo ku taal Soomaaliland (bogagga 457–458). Eeg [Abasa](/so/history/abasa-darbiyah-kola-medieval-town/).
- **Awbare** waxay ku hoos taal tuulada casriga ah ee isla magacaas leh, oo ku taal waddo dabiici ah oo u socota Boorama. Kooxdu waxay raad-raacday burburro ugu yaraan 33 hektar ah, oo leh derbiyo ka dheer 1.5 mitir aagga suuqa, iyo guri qarniyadii dhexe ah oo ay ku jiraan qabuuro dambe, kuna dhow qabriga weliga. Xabaalaheeda 1 hektar ah waxay leeyihiin hal nooc oo qabuuro ah oo keliya, qabriga sanduuqa ah ee dhagxaan fidsan lagu dahaaray, kaas oo qorayaashu ku tilmaameen mid gaar ah (bogagga 458–460).

## Aiyanle: tuuladii la qoday

Aiyanle waxay 3.5 km koonfur-bari kaga beegan tahay Awbare. Waxay ballaadhkeedu yahay 1.6 hektar, waxayna leedahay qiyaastii 50 guri oo 35–50 mitir oo laba jibbaaran ah iyo laba xabaalood. Derbiyo gaagaaban oo goobta ku fidsan ayaa, sida ay qorayaashu qoreen, ah jallaatooyinkii (terraces) beeraha ee ugu horreeyay ee gobolka laga helo (bogagga 460–461).

Qodistu waxay heshay laba marxaladood (bogagga 461–464):

- **Marxaladda koowaad**, qiyaastii bartamihii qarnigii 1400-aad ilaa qarnigii 1500-aad, waxay lahayd guryo si fiican loo dhisay, dhoobo-dhalaal (porcelain) Shiinaha ka timid, lacag Shiinees ah, weelal dhagax jilicsan ah iyo shiid wareegaya.
- **Marxaladda labaad** waxay lahayd derbiyo liita, qolal loo beddelay bakhaarro, dheri dibadda laga keenay ma jirin, waxaana jiray shiidal gacmeed fudud. Jallaatooyinka waxaa marxaladdan lagu dul dhisay guryo dumay. Waxaa kaloo laga helay 14 kuul oo naxaas ah oo isku xiran, kuwaas oo qorayaashu sheegeen inay ugu eg yihiin kuwa buuraleyda Itoobiya.

Qorayaashu waxay isticmaalka ugu weyn ku taariikheeyeen qarniyadii 1400-aad iyo 1500-aad, xilligii saldanadda Barr Saacadiin, dhammaadka tuuladana bartamihii qarnigii 1600-aad. Hoos u dhaca waxay ku xireen burburkii saldanadda, waxayna soo jeediyeen in dadku u guureen Awbare, oo ay ku tilmaameen "magaalada keliya ee gobolka ka badbaaday" (bogga 464).

Daraasad lagu sameeyay jiirarka dhulka, carrada, biyaha iyo sawirro dayax-gacmeed oo dhirta ah ayaa u horseeday inay go'aamiyaan in beeruhu suurtagal ahaayeen laakiin xaddidnaayeen, oo "loo baahnaa in lagu kaabo howlo kale, sida xoolo-dhaqashada" (bogagga 466–469).

## Qalcado, tuulooyin yaryar iyo xabaalo

- **Sacmewey** waa buur dusheeda derbi lagu wareejiyay oo 90 x 75 mitir ah, kuna taal qiyaastii 1,860 mitir, kor ka xigta marinka Ag Giogsi, ama Gawa. Derbigeedu waa qiyaastii 1.5 mitir oo dhumuc ah, wuxuuna leeyahay biyo-mareenno iyo albaab koonfureed oo la ilaalin jiray. Gudaha waxaa ku yaal dhisme loo yaqaan qabriga Sheekh Sacmewey. Qorayaashu waxay meesha ay ku taal u fasireen calaamad u dhexeysa duurka waqooyiga iyo dhulka beeraha ee Tog Wajaale ee koonfurta (bogagga 469–472).
- **Garba Jirri** (Derbile sida Curle u qoray) waa dhisme ka kooban afar guri iyo masjid, oo weli ay dayactiraan reer guuraa xilli kasta halkaas isugu yimaada (bogga 472).
- **Qararu** waa tuulo yar oo leh 3–4 guri, xabaal qarniyadii dhexe ah iyo mid ka weyn oo ka dambeysay; taallo dhagaxeed (cairn) oo ka horreysay Islaamka ayaa 200 mitir u jirta (bogagga 472–474).
- **Derbiga Gabra** waa tuulo yar oo buur dusheeda ku taal, leh masjid malaasan oo 7.5 x 7.5 mitir ah, masjidka keliya ee malaasan ee gobolka laga yaqaan, iyo xabaal aad uga weyn tuulada (bogga 474).
- **Dooble** waa xabaal leh qiyaastii 150 qabri oo ku wareegsan dhisme dhexe, tuulona ma leh (bogga 475).

## Goobaha reer guuraaga

Galbeedka Tog Wajaale, degmada Harawo, kooxdu waxay heshay xabaalo leh dhismayaal yar ama aan lahayn, kuwaas oo ay la xiriirisay reer guuraaga (bogga 476).

- **Dirri** waxay leedahay qabuuro dhinacyada dhagxaan fidsan looga xiray oo lagu buuxiyay dhagax quartz cad ah, kuna ag yaal meelo bannaan oo lagu tukado. Qorayaashu waxay u maleynayaan inay noqon karaan qabuuro reer guuraa Muslim ah oo hore, qarniyadii 12-aad–14-aad, laakiin waxay sheegeen in qodis keliya ay taas caddayn karto (bogga 476).
- **Sheekh Woofle (Sheikh Woofle)** waxay ku koretay agagaarka qabriga weli. Qorayaashu waxay u fasireen meel ay reer guuraagu xilliyada isugu iman jireen. Bohol yar oo halkaas ku taal ayaa lagu helay qiyaastii 5 kg oo wasakhda birta dhalaalisa ah (slag), taasoo ah caddayntii ugu horreysay ee bir-dhalaalin oo laga helo goob Muslim ah oo qarniyadii dhexe ah oo gobolka ku taal. Waxay tan la xiriiriyeen tumaallada Soomaaliyeed ee loo yaqaan *tumaal*, oo ay cilmi-baarayaasha dhaqanku (ethnographers) ku tilmaamaan koox heer hoose ah (bogagga 477–479, 486).

## Waxa la helay

Qiyaastii 4,000 shay ayaa la ururiyay, badankoodna waa dheri gacan lagu sameeyay oo deegaanka ah iyo qalab dhagax ah (bogga 479). Alaabta dibadda laga keenay way yarayd. Waxaa ka mid ahaa:

- Dhoobo-dhalaal Shiinees ah oo buluug iyo cad ah iyo celadon.
- Weelal dhibco leh iyo weelal cad oo kareem-midab ah.
- Jajab weel oo qaab la shubay leh, oo u eg weelasha qarniyadii 12-aad–13-aad ee Balis ee Suuriya, kaas oo ah alaabta dibadda ee ugu da'da weyn ee la helay.
- Dheri la sifeeyay oo dhalaalaya, oo ka yimid buuraleyda Itoobiya.
- Dhalooyin cadar oo muraayad ah, jijimo iyo kuul.
- Weelal dhagax jilicsan ah, oo u badan inay ka yimaadeen Jasiiradda Carabta.
- Carnelian (dhagax qurxin), oo u badan inuu ka yimid Hindiya.
- 41 alleyl (cowrie) oo Aiyanle keliya laga helay (bogagga 481–485).

Qorayaashu waxay soo jeediyeen in badeecadaha ganacsiga intooda badani "ay gobolka sii mari jireen" iyagoo u socda Harar iyo suuqyo kale, iyo in dhaqaalaha deegaanku "uu si adag ugu salaysnaa nidaam beero iyo xoolo-dhaqasho ah halkii uu ka ahaan lahaa ganacsi" (bogga 486).

## Sida qorayaashu u fasireen caddaymaha

- **Beeraley iyo reer guuraa.** Waxay ku tilmaameen beeraley degan iyo reer guuraa ku noolaa "dhulal isku dhegan laakiin kala duwan", iyadoo Awbare, Sacmewey iyo Sheekh Woofle ay ahaayeen saddexda xarumood ee ugu waaweyn (bogagga 487–488).
- **Awliyada.** Shan ka mid ah 19-ka goobood waxay sitaan magacyada culimo awliya ah, saddex kalena waxay leeyihiin qabuuro dhexe oo leh sheekooyin sheekhyo. Qorayaashu waxay ku doodaan in Islaamku, gaar ahaan qabuuraha awliyada, uu dadka degan iyo reer guuraaga siiyay "aqoonsi diimeed oo ay wadaagaan", iyo in meelahan barakaysan ay ka cimri dheeraadeen magaalooyinka kadib markii saldanaddu burburtay (bogagga 489–490). Eeg [Qabuurihii Muslimiinta ee qarniyadii dhexe](/so/history/medieval-muslim-graves-cairns-to-cemeteries/).

## Bogag la xiriira

- [Kabab iyo magaalooyinkii qarniyadii dhexe ee gobolka Gabiley](/so/history/medieval-towns-of-gebiley-and-kabab/)
- [Magaalooyinkii burburay ee gudaha Soomaalida](/so/history/ruined-towns-of-the-somali-interior/)
- [Harla](/en/history/the-harla-and-harlaa/)
- [Masaajiddii qarniyadii dhexe ee Soomaaliland](/so/history/medieval-mosques-of-somaliland/)