# Aksum iyo 'dalka fooxa': qoraalka Adulis iyo waxa Cosmas ka qoray Barbaria iyo Sasu

> Qoraalka Adulis ee boqor Aksum ah iyo waxa uu ka sheegayo dalka fooxa, iyo qoraallada Cosmas Indicopleustes ee ku saabsan Barbaria iyo ganacsiga dahabka ee Sasu, iyo sida aqoonyahannadii qarnigii 19aad mid walba u fasireen.

Source page: https://calankii.com/so/history/aksum-adulis-inscription-and-barbaria/
Language: so
Translation of: https://calankii.com/en/history/aksum-adulis-inscription-and-barbaria/
Last checked: 2026-11-12
Publisher: Calankii (https://calankii.com)

## Kooban

Aksum, boqortooyadii xaruntu ahayd meesha hadda ah Tigray ee waqooyiga Itoobiya, waxay ku ganacsan jirtay dekedda Badda Cas ee Adulis. Laba qoraal oo Adulis laga helay ayaa sheegaya dalka fooxa (frankincense) ee koonfurta ka xiga Baab al-Mandab (Bab el-Mandeb), kaas oo qorayaashii Giriiggu u yaqaaneen Barbaria (eeg [Qorayaashii Giriigga iyo Roomaanka ee xeebta Soomaalida](/so/history/greek-and-roman-writers-on-the-somali-coast/)). Labaduba waxay noolaadeen oo keliya maxaa yeelay ganacsadihii Iskandariya (Alexandria) ee Cosmas, oo markii dambe loo bixiyay Indicopleustes, ayaa ku koobiyeeyay buuggiisa *Christian Topography* qiyaastii 550 CD (kadib dhalashadii Ciise). Boggani wuxuu isticmaalayaa tarjumaadda Ingiriisiga iyo faallooyinka J. W. McCrindle ([*The Christian Topography of Cosmas, an Egyptian Monk*, Hakluyt Society, 1897, Buugga II, bb. 51–67](https://archive.org/details/christiantopogra00cosm)).

## Sida Cosmas u koobiyeeyay

Cosmas wuxuu qorayaa in "qiyaastii shan iyo labaatan sano ka hor", bilowgii xukunka boqortooyadii Justin I (518–527), Elesbaan, boqorka Aksumiyiinta, uu u diyaar garoobayay duullaan uu ku qaadayo Ximyar (Himyarites) oo ka shisheeya Badda Cas. Boqorku wuxuu ka codsaday guddoomiyihii Adulis, oo la oran jiray Abbas, koobiyo ka mid ah qoraalka Giriigga ah ee ku yaal kursi boqortooyo oo marmar ah iyo looxa dhagax ah oo u dhow magaalada. Cosmas iyo ganacsade kale, Menas, ayaa sameeyay koobiyada (bb. 54–56). Faallooyinka McCrindle waxay Elesbaan u aqoonsadaan boqorka sidoo kale loo yaqaan Kaleb, booqashadii Cosmasna waxay ku taariikheeyaan qiyaastii 525 (b. 55, faallo).

## Laba qoraal, ma aha mid

Cosmas wuxuu looxa iyo kursiga u akhriyay hal qoraal oo uu lahaa boqorkii Masar ee Ptolemy. McCrindle wuxuu sharraxayaa inay kala gooni ahaayeen (b. 59, faallo 2):

- **Looxa** wuxuu diiwaan gelinayaa duullaannadii Aasiya ee Ptolemy III Euergetes, oo carshiga qabtay 247 CH (ka hor dhalashadii Ciise) (b. 57, faallo 1).
- **Kursiga** wuxuu sidaa qoraal kale, oo uu lahaa boqor aan magaciisa la sheegin oo isku tilmaamaya ina ilaaha Ares, qorayana inuu ahaa "kii ugu horreeyay oo keliya ee boqorrada qoladayda" ee sameeyay qabsashooyinkaas. Aqoonyahannadu tan iyo markaas waxay u akhriyeen boqor Aksum ah (bb. 59–66).

## Waxa boqorka Aksum sheeganayo

Kadib qabsashooyin ku wareegsan Aksum iyo xagga Niilka iyo Masar, boqorku wuxuu qorayaa (bb. 62–64):

> "Hubkayga waxaa xigay in loo jeediyo qowmiyadda Sesea. Kuwani waxay u carareen buur dheer oo ay adag tahay in la gaaro; laakiin buurta dhinac walba ayaan ka go'doomiyay, waxaanan ku qasbay inay soo degaan oo is dhiibaan… Qabiilooyinka Rhausi ayaan markaas kadib hoos keenay: dad aan ilbaxnimo lahayn oo ku firirsan bannaano ballaaran oo biyo la' oo ku yaal gudaha dalka fooxa. [Halkaas ayaan ka sii socday xagga badda] waxaan la kulmay Solate, oo aan jabiyay, kana tagay iyagoo la amray inay ilaaliyaan xeebta."

Wuxuu sheegay inuu dhulkoodii u celiyay "iyadoo ay ku xiran tahay bixinta canshuur", inuu ciidan badeed u diray dadyowga xeebta Carabta, oo uu xukumay laga bilaabo "dalka fooxa" ee bari ilaa "Itoobiya iyo Sasu" ee galbeed (bb. 64–65). Kursiga wuxuu ka dhigay Adulis "sannadkii toddoba iyo labaatanaad ee xukunkayga" (b. 66).

Cosmas wuxuu xariiqda ku saabsan Sesea ku daray faallo: "Halkan wuxuu ula jeedaa qowmiyadaha Barbaria" (b. 66).

## Yaa maxay ka yiri dadyowga

Aqoonsiyadan waxay ka yimaadeen aqoonyahanno qarnigii 19aad oo lagu soo xigtay faallooyinka McCrindle. Waxay ku saleysan yihiin isu ekaanshaha magacyada:

- **Vivien de Saint-Martin (1863)** wuxuu qoray in duullaannada boqorku ay gaareen "dalka Harrar iyo Soomaalida, oo soo saara udgoonka, ilaa gobolka xeebta ee uu badda Cadan (Aden) maydho, kuna dhammaada Raas Caseyr (Cape Guardafui)" (b. 60, faallo 3). Wuxuu soo jeediyay in Sesea "ay ahayd inay tilmaamaan ugu yaraan qayb ka mid ah dadka Soomaalida, oo mid ka mid ah qabiilooyinkooda ugu waaweyn uu weli sido magaca Ciise (Issa)", iyo in Rhausi ay noqon karaan Rhapsii ee Ptolemy, ama Arsi ee gudaha. Solate wuxuu ku tilmaamay "aan la hubin" (b. 63, faallo 1).
- **Taariikhda**, faallooyinku waxay diiwaan geliyeen afar aragtiyood: Saint-Martin, qarnigii 2aad CD; August Dillmann, ka hor Zoskales, boqorka lagu magacaabay Periplus (taas oo ah qiyaastii bilowgii taariikhda Masiixiga); D. H. Müller, Zoskales laftiisa; iyo Eduard Glaser, dabayaaqadii qarnigii 3aad CD (bb. 60, 65–66, faallooyin).

## Barbaria iyo ganacsiga fooxa ee Cosmas

Cosmas wuxuu dalka fooxa ku sharraxay inuu ku yaal "qaybaha soo taagan ee Itoobiya", gudaha, laakiin badweyntu maydhayso. "Dadka Barbaria, maadaama ay u dhow yihiin, waxay u kacaan gudaha, oo kala ganacsadaan dadka dhulka u dhashay, waxayna ka soo qaadaan noocyo badan oo xawaash ah, foox, qorfe (cassia), calamus iyo badeecado kale oo badan, kuwaas oo markaas kadib badda ugu dira Adule, dalka Homerites (Ximyar), Hindiya fog iyo Faaris." Wuxuu raaciyay in Jasiiradda Carabta ay Barbaria uga jirto "laba maalmood" oo badda ah, Barbaria gadaashiisana ay ku taal badweynta "loo yaqaan Zingion" (bb. 51–52). Eeg [Fooxa iyo malmalka](/so/history/ancient-frankincense-and-myrrh-trade/).

## Ganacsiga dahabka ee Sasu

Cosmas wuxuu sharraxay sida sannad kasta oo labaad boqorka Aksum u diri jiray wakiillo, oo ay la socdaan "in ka badan, aan nidhaahno, shan boqol" oo ganacsato kale ah, dalka Sasu, oo "u dhow badweynta" kana hodan ah macdan dahab. Waxay keeni jireen dibi, xabbado cusbo iyo bir ah, waxay xero ku samaysan jireen qodax, alaabtana way dhigi jireen. Dadka deegaanku waxay la iman jireen dahab "googo'yo digir u eg ah, oo loo yaqaan tancharas", waxay saari jireen waxa ay doonayaan oo dib ayay u gudbi jireen; dhinac walba wuu ku dari jiray ama ka qaadi jiray ilaa labaduba ka raalli noqdaan, "maxaa yeelay afkoodu waa ka duwan yahay, turjumaanna si dhib ah ayaa loo helaa". Socdaalka tag iyo soo noqodba wuxuu qaadan jiray lix bilood (bb. 52–54).

Meesha Sasu ku taallay waa lagu kala duwan yahay faallooyinka McCrindle. Faallo ayaa dhigaysa "meel u dhow xeebta, oo keliya 5° waqooyi ka xigta dhulbaraha" (b. 51). Glaser markii hore wuxuu dhigay meel u dhow [Hobyo](/so/regions/mudug/), kadibna wuxuu ku dooday in qoraalka loo akhriyo Kasu, gobol aad galbeed ugu fog oo u dhow Meroe ee Suudaan. Saint-Martin wuxuu dhigay koonfur-galbeed, gobolka Kafa ee Itoobiya (bb. 64–65, faallooyin).

## Bogag la xiriira

- [Qorayaashii Giriigga iyo Roomaanka ee xeebta Soomaalida](/so/history/greek-and-roman-writers-on-the-somali-coast/)
- [Dekedaha Soomaalida ee Periplus](/so/history/periplus-somali-ports-1st-century/)
- [Ka hor 1300: dhulalkii hore ee Soomaalida](/so/history/ancient-somali-lands-before-1300/)